Domme vraag; is de islam een ideologie?
admin | sep 02, 2010 | Reacties 14
Mag of moet je de islam nu bestempelen als ‘ideologie’ of als ‘godsdienst’? Het is een vraag die de publieke gemoederen bezighoudt. Politici raken ervan in het nauw, want Geert Wilders maakt er een groot punt van. Journalisten vinden de vraag daarom zeer de moeite waard, omdat aspirant-coalitiegenoten van Wilders er zo leuk klem mee kunnen worden gezet. Zijn ze het eens met hem? Kunnen ze een coalitie vormen met iemand die er zo tegenaan kijkt?
Door: Bart Brandsma
Commentatoren in krant, televisie en radio gaan op de vraag in en doen dat meer dan eens door hun kennis van de islam te benutten. Daar is het antwoord te vinden, denken ze. Voorbeelden en tegenvoorbeelden passeren de revue. Het gaat van verwijzingen naar uitspraken van baardige terroristische criminelen in de binnenlanden van Afghanistan, aangevuld met wat citaatwerk uit de Koran, tot voorbeelden van bezinning zoekende Nederlandse burgers die de ramadan in ere houden en intelligente uitspraken van devote intellectuele moslims. Dat lijkt me eigenlijk allemaal even onjuist. Het is zaak om in te gaan op het wezen en de karaktereigenschappen van het fenomeen ideologie.
Het monster van de ideologie neemt ons allemaal regelmatig te pakken. Neem het eenvoudige voorbeeld van de wetenschapper die na jaren van onderzoek zijn onderzoeksgegevens gaat vervalsen op het moment dat zijn theorie dreigt mank te gaan. Hij of zij heeft zoveel in een gedachtegoed geïnvesteerd dat de werkelijkheid een handje moeten worden geholpen. Dat is precies het moment dat er ideologie in het spel komt; zodra we de werkelijkheid in het keurslijf willen dwingen van een gedachte of filosofie, is er sprake van ideologie. Er komt bijvoorbeeld ook ideologie in het spel zodra activiste Lenie ’t Hart, die met haar zeehondencrèche in Pieterburen de toekomst van deze diersoort in de Waddenzee wil veilig stellen, het voortbestaan van haar centrum verdedigt. Het gaat op dit moment buitengewoon goed met de zeehondenpopulatie en haar hulp is voor het voortbestaan van de soort niet nodig. ’t Hart blijft ondertussen hameren op het dierenleed van huilende baby-exemplaren. Elke respectabele gedachte, theorie, filosofie of (religieuze) levensbeschouwing kan mijns inziens op enig moment kantelen en tot ideologie verworden. Het kantelpunt is daarbij altijd aanwijsbaar; het moment dat de werkelijkheid geweld wordt aangedaan vanwege een abstract gelijk.
Een opvallend kenmerk in de dynamiek van elke ideologie is ook dat ze een karikatuur van het eigen uitgangspunt maakt. Ideologen komen steevast terecht in een spiraal van overdrijving. Voorbeelden. Dierenactivisten gunnen dieren een natuurlijk en vrij leven, en zijn bereid daarvoor mensen te doden (zijn ook dieren). Communisten wilden fabrieksarbeiders het juk van het kapitalisme afnemen om ze tot vrije mensen te maken en hebben vervolgens hele volkeren in een nachtmerrie van dwangarbeid gejaagd. Terroristen die luidkeels de schone namen van Allah bezingen, zijn in staat gebleken een medemens de keel af te snijden om ze elk lied onmogelijk te maken. Strijders voor de vrijheid van meningsuiting willen een complete godsdienst verbieden omdat daarin stellingen naar voren komen die hen onwelgevallig zijn.
Het zijn twee van de drie kenmerken waaraan je de ideoloog herkent. Eén: een ideoloog doet de werkelijkheid geweld aan om zijn filosofie kloppend te maken. Twee: een ideoloog overdrijft zijn uitgangspunten tot in het karikaturale. En als derde kenmerk; je herkent een ideoloog aan de wijze waarop hij zijn vijanden kiest. Om zichzelf een stevige identiteit te verschaffen heeft deze een constituent other nodig. Groepen moslims kiezen hun constituent other in ‘het decadente westen’. Horden seculieren kiezen hun constituent other door zich af te zetten tegen alles wat naar spiritualiteit of geloof zweemt. En zo kunnen we door gaan. Iemand is ideologisch als hij of zij ‘de ander’ nodig heeft om iemand te zijn. Zonder dat is de ideoloog niemand. Wilders politieke bestaan is bijvoorbeeld geheel afhankelijk van de aanwezigheid van moslims in Nederland. We houden dus last van deze ideoloog die ons verleidt tot het stellen van deze ongelooflijk domme vraag; is de islam een ideologie?
Bart Brandsma is filosoof, verbonden aan het Dominicanenklooster Huissen en schreef ‘De hel, dat is de ander; het verschil in denken van moslims en niet-moslims’. Hij is dialoogtrainer en brengt als consultant het vak ‘polarisatiemanagement’. Tevens is hij lid van het blogteam van Nieuwemoskee.
Geplaatst in: Opinie
Reacties (14)
Geef een reactie | Trackback URL
Geef een reactie
Spelregels:Voordat reacties worden geplaatst, worden ze getoetst aan de volgende criteria:
- Wees kritisch: Reageer inhoudelijk en niet op de persoon en onderbouw je reactie zoveel mogelijk met argumenten. Verwijs waar mogelijk naar concrete feiten en/of voorbeelden.
- Wees verfrissend: Geef vooral originele, frisse reacties die een nieuwe of andere kijk op het onderwerp geven. Wees kort (maximaal 400 woorden), krachtig en blijf bij het onderwerp (ontopic).
- Wees genuanceerd: Generaliseer niet waar dat niet past. Vermijd zwart-wit voorstellingen en wij-zij denken. Discriminerende, beledigende en (be)dreigende uitingen zijn niet toegestaan.
Laden...
Blijkbaar is dit helemaal geen domme vraag waar alleen PVV-ers over nadenken, want ook ‘dialooggezinden’ zijn het er niet over eens. Lees bijvoorbeeld eens deze tekst: http://www.bruggenbouwers.com/2010/09/02/onvrijheid-van-godsdienst/
Een interessant verhaal, vooral vanwege het vraagteken in de de intrigerende titel. Maar waarom de vraag of de islam een ideologie is, zo dom is, wordt niet beantwoord. Al suggereert de slotzin het tegendeel.
Het is wel merkwaardig dat een professioneel filosoof zijn betoog bouwt op een door hemzelf geconstrueerde definitie die sterk afwijkt van het gangbare taalgebruik. ‘Ideologie’ heeft in zijn opvatting een sterk negatieve gevoelswaarde: ‘zodra we de werkelijkheid…is er sprake van ideologie’. En voor het overige wordt ‘ideologie’ uitsluitend in malam partem en afwijzend gebruikt.
Of men nu de Van Dale of de ‘Encyclopedie van de filosofie’, de wikipedia in het NL, Eng, Du of Fr. raadpleegt, overal wordt uitgegaan van de neutrale descriptie definitie. Die omvat steevast termen als ‘een stelsel’, ‘systeem’, ‘set of’..’ en dan ideeën, doelen, waarden etc met betrekking tot een wenselijke maatschappelijke ordening. Als voorbeelden krijgen we dan bv. anarchisme, communitarisme,conservatisme, liberalisme etc. en ook over fascisme en communisme.
Men kan zich zelfs geen democratische politiek en partijen denken zónder ideologie.
@ Bart Brandsma:
1. Jouw idee van een ideologie is persoonlijk en komt niet geheel overeen met de woordenboek definitie. Zo ook de 3 kenmerken die je noemt. (Doet eerder denken aan fundamentalisme.)
2. Een karikatuur staat bekend om het komisch uitvergroten van de bestaande kenmerken. In jouw voorbeelden kenmerkt de ‘karikatuur’ zich door tegenstrijdigheden.
http://www.encyclo.nl/zoek.php?woord=karikatuur
(ik ben ook geen taalkundige, dus dit is geen verwijt, maar het staat slordig in een gepubliceerd artikel)
3. De meeste ideeën zijn abstract. En dat abstracte kan zonder de uitzonderingen en tegenstellingen niet bestaan. (of wil jij tellen tot het abstracte oneindig)
De basisideeën van Bas Haring over ‘ideologiën, die in zijn boek ‘Kaas en de evolutietheorie’ ook de evolutie van de ideeën behandeld. Survival of the fittest. Naast genen blijven ook de ideeën die het beste overerven bestaan.
Daarom mis ik in jouw stuk ook de correctiefactor ‘redelijkheid’, die voorkomt dat ideeën tot het absurde worden doorgevoerd, en daardoor niet langer levensvatbaar zijn.
- Bijvoorbeeld tolerantie die tolerant is voor intolerantie.
- Of een democratisch besluit dat het een dictatuur moet worden. (verwarrend)
- Vrouwenrechten, die een vrouw het recht gunnen andere vrouwen rechten te ontnemen (vreemd)
Nog een voorbeeld dan, een die aansluit bij jouw voorbeelden.
Voorstanders van vrijheid van religie, die een bevolkingsgroep de vrijheid van politieke mening en/of vrijheid van meningsuiting willen ontnemen.
(vervolg, na een eevoudige maar voedzame maaltijd).
Als je uitgaat van de genoemde min of meer neutrale, in ieder geval breed geaccepteerde begripsbepaling van ideologie, blijkt de vraag of de islam een ideologie is, helemaal niet zo dom. Om de eenvoudige reden dat de meeste godsdiensten een maatschappelijke dimensie hebben en een al of niet welomschreven visie op de gewenste vormgeving van samenleving en maatschappij formuleren. Dat laat natuurlijk onverlet dat de Islam ,net als de andere wereldgodsdiensten, als een op het Hogere en Transcendente gerichte collectieve emotieve oriëntatie, in de eerste plaats een religie is. Dát te ontkennen is natuurlijk een stupiditeit van de eerste orde, zo niet een kwaadaardige misvatting.
Maar dat bv. het protestantisme de voedingsbodem is geworden voor het liberale kapitalisme en het Roomse katholicisme voor het corporatisme (dat weer nauw gelieerd is aan het fascisme van Franco, Salazar en Pinochet)bewijst een godsdienst een ideologische dimensie kan hebben.
Dat geldt m.m. ook voor de islam: het is overduidelijk dat deze religie haar gelovigen een gewenst beeld van maatschappij en samenleving voorhoudt, nb. met een breed uitgewerkt rechtssysteem en jurisprudentie. En dat men die zo mogelijk gerealiseerd wil zien in staten met een overwegend islamitische bevolking; zie Indonesië, Maleisië, Iran, Saoudi-Arabië etc. Dat de rechten van andersdenkenden daarbij genegeerd worden, is een minder bemoedigend aspect, ook al omdat telkens weer blijkt dat daarbij gewelddadige repressie door veel moslims en islamitische regimes voor legitiem wordt gehouden (zie Pakistan, Iran, Irak, Indonesië, Maleisië etc. etc.).
Mijn opvatting: 1.de islam heeft zoals de meeste (alle?) religies een ideologisch aspect- daarvoor hoeft men zich niet te schamen. 2. iedere visie op samenleving en maatschappij veronderstelt een min of meer expliciete ideologie. 3. ideologieën hebben een open of gesloten karakter: open, als de aanhangers ervan als onontkoombaar gegeven accepteren dat andere visies op de maatschappij in principe evenveel rechten hebben – gesloten als men de eigen ideologie voor de enig mogelijke en acceptabele beschouwt (en dus gerechtigd om die op te leggen aan wie er geen trek in heeft).
De vraag is dus niet zo erg dom…(sommige antwoorden wel).
Het probleem is dat de auteur een eigen negatieve definitie van het begrip ideologie hanteert. Ik ben het helemaal met dhr/mevr. Horsten eens dat ideologië een neutraal begrip is.
In die zin is elk godsdienst, ook een ideologië. Het omgekeerde is echter niet juist, omdat niet iedere ideologie op het Hogere, Transcendente gericht is. Communisme, liberalisme en andere politieke ideologieën zijn daarom geen godsdiensten. Het antwoord op de vraag of Islam een ideologie is, is dus duidelijk en JA! Maar, het is ook duidelijk dat de Islam een godsdienst is en daarom hebben de moslims het recht op vrijheid van godsdienst. Door te stellen dat de islam geen godsdienst, maar slechts een ideologië is, probeert Wilders de moslims dit recht te ontnemen. En daarom is hij een gevaar voor de rechtsstaat. Bescherming van de grondrechten van alle burgers is namelijk een conditio sine qua non (zonder welk geen) voor een rechtsstaat.
Zou de vrijheid van godsdienst niet beter op kunnen gaan in de vrijheid van meningsuiting en de vrijheid van vergadering?
De grenzen tussen ideologie en godsdienst zijn immers niet altijd even scherp te trekken. Bovendien: waarom zou een mening die zich beroept op een buitenmenselijke autoriteit een “status aparte” moeten hebben?
Wilders misbruikt het begrip ideologie om de islam als een politieke beweging weg te kunnen zetten. Toch kent elke godsdienst ideologische trekjes, voorzover een godsdienst zich uitspreekt over de mens, menselijke relaties en de inrichting van de samenleving. Wikipedia: “Onder ideologie verstaan we het geheel van ideeën over de mens, menselijke relaties en de inrichting van de samenleving.”
Ideologie is geen negatief begrip, weliswaar heeft bijv. de PvdA zijn ideologische veren afgeschud, maar er zijn velen die dat als een gemis ervaren. Je kunt ook zeggen dat een mens niet zonder ideologie kan, want wij allen hebben ideeën over de mens, menselijke relaties en de inrichting van de samenleving. Ook de godsdienstige mens kan niet zonder ideologie.
Helaas wordt de belangrijke discussie over de verhoudingen tussen politiek, godsdienst en ideologie hierdoor onmogelijk gemaakt. Elke godsdienst heeft namelijk invloed op politiek en vertoont ideologische trekjes.
Van dale zegt over ideologie: het geheel van ideeën dat ten grondslag ligt aan een wijsgerig stelsel met betrekking tot hun maatschappelijke of politieke strekking.
De islam, net zoals andere religies, heeft beide ideeën.
Religie is dus ook ideologie.
Viel me trouwens op dat het in de OP over ‘groepen’ moslims gaat en over ‘horden’ seculieren.:)
@ J
J schrijft:
Zou de vrijheid van godsdienst niet beter op kunnen gaan in de vrijheid van meningsuiting en de vrijheid van vergadering?
De grenzen tussen ideologie en godsdienst zijn immers niet altijd even scherp te trekken. Bovendien: waarom zou een mening die zich beroept op een buitenmenselijke autoriteit een “status aparte” moeten hebben?
Commentaar:
Het idee dat de vrijheid van godsdienst overbodig is, omdat het compleet vervangbaar is door de vrijheid van meningsuiting en de vrijheid van vergadering is onjuist. Dit idee is een paar jaar geleden door mensen zoals prof. Paul Cliteur, die niks van religie moeten hebben, in het leven geroepen.
Allereerst is het belangrijk te melden dat de vrijheid van meningsuiting en de vrijheid van vergadering afgeleid zijn van de vrijheid van godsdienst. Maar dat terzijde!
De vrijheid van meningsuiting en de vrijheid van vergadering kunnen de vrijheid van godsdienst niet vervangen, aangezien die 2 rechten de burger niet het recht geven om een gebedshuis te bouwen of te leven naar de voorschriften van zijn/haar godsdienst of levensovertuiging. Er zijn nog veel andere voorbeelden te geven, waarom de vrijheid van godsdient en levensovertuiging niet geschrapt kan(moet) worden.
Artikel 6 van onze grondwet beschermt niet alleen de mensen die in God geloven, maar ook de volgelingen van andere levensovertuigingen, zoals het humanisme en het pacifisme. Dus jouw stelling dat een mening die zich beroept op een buitenmenselijke autoriteit een “status aparte” heeft, klopt niet. De volgelingen van levensovertuigingen, die niet in
God(en) geloven, genieten namelijk dezelfde bescherming. Een interessant boek over dit onderwerp is:
Godsdienstvrijheid: afschaffen of beschermen?, Stichting NJCM-Boekerij 2008.
Bert geeft een bepaalde uitleg van ideologie; oorspronkelijk betreft het een waardensysteem: een geheel van begrippen, beweringen en normen, waarvan de voornaamste functie wordt gevormd door de rechtvaardiging van een bepaalde machtsstructuur.
Ongewild neemt men dat vaak over.
“Het is zo, omdat het zo is.”
Uiteraard kan eenieder dit deconditioneren; kennis ervan geeft namelijk meerdere hier gezichtspunten.
De politiek hoort ook zo redenerend: uit te gaan van beginselen.
In “Les Eléments de l’idéologie”, introduceerde de Franse filosoof Destutt de Tracy (hij overleed in 1836) dit ook zo; dus ALS LEER DER IDEEËN.
Bert gaat daaraan geheel voorbij.
Jammer.
Bert, hoe kan ik iemands samenhang qua ideeën en consequentheid daarvan in uitvoering, beoordelen?; dit dan indien hij/zij niet expliciet maakt zijn/haar waardensysteem.
Ik hoor hier mensen over Dhr. Wilders praten.
Als je bij Wikipedia naar fascisme kijkt dan zie je dat het volgende, men gebruikt een tiental punten waaraan je het fascisme kunt herkennen, nl:
1.Het fascisme is de tegenstander van zowel de traditioneel linkse als rechtse politieke partijen. (Ja, hoor, hier voldoet geertje aan)
2.Het fascisme minacht contemporaine conservatieve instellingen. (check)
3.Het fascisme vereert machtsvertoon en het gebruik van geweld, in zoverre dat is gericht op de omverwerping van de bestaande maatschappelijke orde. (neigingen zijn er alhoewel hij zich zo nog niet heeft uitgedrukt)
4.Het fascisme kent een autoritaire structuur met aan het hoofd daarvan een leider aan wie charismatische eigenschappen worden toegeschreven.
(Er is maar 1 lid van de PVV, check)
5.Het fascisme streeft naar de instelling van een politieke dictatuur. (als het kon deed hij het gelijk)
6.Het fascisme streeft naar de volledige controle over het maatschappelijk leven en de sociale en culturele organisaties.
(check)
7.Het fascisme is extreem nationalistisch.(check, inkoppertje)
8.Het fascisme pleit voor een continue strijd om de eigen natie te kunnen doen overleven te midden van andere staten.
(ProNL, anti-EU)
9.Het fascisme berust in hoofdzaak op de maatschappelijke middenklasse.
(hier heb ik twijfels, ook onderklasse denk ik)
10.Het fascisme streeft naar sociale eenheid en de opheffing van alle bestaande klassen- en belangentegenstellingen.
Je ziet dat dhr. Wilders aan veel van de omschrijvingen hierboven voldoet. Hij is dus de fascist.(blijkt ook o.a. uit zijn populistische opmerkingen) Hij beschuldigt iets wat hij zelf is.
Meneer probeert continu de Islam als politieke ideologie neer tezetten. Ik denk dat de meesten hierboven inclusief de filosoof hiermee de spijker misslagen.
Omdat hij zegt ‘politieke ideologie’verandert ook tevens de betekenis er van, nl:
‘gesloten stelsel van aprioristische/vooronderstelde opvattingen (vooral politiek), die pretenderen alle essentiële vragen betreffende mens en samenleving op te lossen ‘
Een stelstel van vooronderstelde politieke opvattingen of vooropgezette meningen kan nooit een religie zijn daar het mensen zijn die deze opvattingen en meningen vormen. Een religie daarentegen is Gods woord. Dat in de religie dingen zijn vermeld over hoe de samenleving en maatschappij in te delen maakt de religie tot een levenswijze en niet tot een ideologie. Voor mij is daarom het grote verschil dat een ideologie een mensenuitvinding is( communisme, zionisme, liberalisme, conservatisme, kapitalisme, nazisme) met vaak een atheistische grondslag.
Dan weer even terug naar dhr. Wilders. Zijn partijprogramma besturend concludeer ik dat dhr. Wilders zelf degene is die een politieke ideologie aanhangt.
Het bevat een mix van socialisme, zionisme(kijk het stukje buitenland, lijkt net overschreven van het partijprogramma van een willekeurige Israelische partij en natuurlijk de inkopper toen hij in het lijstrekkersdebat als enige aangaf direct naar Israel te vliegen als hij premier was(logisch als dat je financiers zijn)), nationaalsocialisme(etnische registratie en vervang joden door moslims en we zijn een eind op weg).
@Amin,
Je beroepen op de vrijgheid van godsdienst deed ook Iman El Moumni.
En hij werd vrijgesproken:
quote-De rechtbank vindt dat de uitlatingen van de imam in principe als discriminerend gekwalificeerd kunnen worden. Omdat El Moumni de bewuste uitspraken deed op basis van de koran en andere heilige geschriften, vallen de uitlatingen wat betreft de rechtbank onder godsdienstvrijheid.unquote.
Een atheist was hier dus veroordeeld, omdat hij zich niet op een heilig boek kan beroepen.
Dat is discriminatie in mijn ogen.
Neen. Uit het opinie stuk kan ik niet opmaken dat de filosoof een afwijkende definitie van ‘ideoligie’ heeft. Bart wil iets heel anders : nadenken over het wezen en de karaktereigenschappen van het fenomeen ideologie.
Bart prikkelt ons dus om het te hebben over ideologisch gedrag – de oorzaken en de gevolgen.
Ideologische maatschappij vorming gaat gepaard met bloedige strijd en onderdrukking. De geschiedenis leert dat elke ideologie tot nu toe heeft gefaald die maatschappij te leveren die in het vooruitzicht gesteld werd.
Mijn vraag: Kan het ook zonder ideologie?
Oh ja, dan die domme vraag nog. Elke respectabele gedachte, theorie, filosofie of (religieuze) levensbeschouwing kan ideologisch worden. Tja, en wat zien we: de koran wordt inderdaad ideologische misbruikt. Ik hoef toch geen voorbeelden te geven?
Wat mij verbaast, nee ergert en beangstigt is dat de ideologische islam in al z’n verschijningsvormen in de wereld zolang onbespreekbaar moest blijven, en dat er nog steeds zo weinig kritiek en opstand is in de ‘moslim wereld’ tegen de ideologen en volgelingen die de koran misbruiken om mensen in absurde keurslijven te dwingen, en zo de samenleving in chaos werpen.
@ Willem:
Het voorbeeld van Imam El Moumni (er is ook een ander voorbeeld van een christelijk paar die ook waren vrijgesporken) is een typisch voorbeeld van botsing van grondrechten. Als u een juridische achtergrond hebt, moet dat u bekend in oren klinken. Dit probleem speelt bijvoorbeeld ook in het bijzonder onderwijs, waar (openlijk) homoseksuele docenten soms worden ontslagen. of de spanning tussen de vrijheid van meningsuiting van de een en het recht op privacy van de ander. Dit soort problemen los je niet op door de ene grondrecht boven de andere te plaatsen en al helemaal niet door een belangrijk grondrecht (godsdienstvrijheid) af te schaffen. Het beste is om de rechter van geval tot geval te laten beoordelen, welk grondrecht in casu dient te prevaleren.