Goddelijk bevel?
admin | okt 16, 2010 | Reacties 6
Vorige week was ik in Den Haag aanwezig bij het debat ‘Liberalism and islam: finding common ground’ over de overeenkomsten tussen het liberalisme en de islam. De sprekers waren het er over eens dat veruit de meeste moslims geen enkel probleem met het gedachtegoed van het liberalisme hebben en zelfs de voorkeur geven aan een leven in een liberale democratische samenleving. Herman Philipse, die zichzelf als een uitgesproken atheïstische filosoof presenteert, had wel grote problemen met het ‘religieus funderen of rechtvaardigen van de moraal’. De zogenoemde ‘meta-ethiek’ van de islam zou, evenals die van veel andere religies, gebaseerd zijn op een zogeheten ‘goddelijke bevelstheorie’ (divine command theory).
Door: Kamel Essabane
De centrale gedachte van de ‘goddelijke bevelstheorie’ is dat handelingen slechts goed of fout zijn op basis van het gegeven dat God ze gebiedt of verbiedt. Dit uitgangspunt leidt ertoe dat mensen niet zelf kunnen bepalen welke handelingen goed of slecht zijn.
Volgens Philipse kleven er grote problemen aan de ‘goddelijke bevelstheorie’. De relatie tussen God en mens leek in zijn beschouwing van de religieuze moraal sterk op de relatie tussen een dictator en een onderdaan of die tussen een generaal en een soldaat. In zijn beeld van de islam zou God de mensen slechts bevelen geven die gelovigen blind op moeten volgen.
In de vragenronde wees ik op het hoge simplistische gehalte van dit beeld dat als de fundering van de religieuze moraal zou dienen. Islamitische bronnen vermelden immers expliciet het raadplegen van het hart voor het maken van morele keuzes. Daarnaast is er bij het al dan niet volgen van religieuze geboden en verboden altijd sprake van interpretatie van teksten, waarbij het menselijke aspect per definitie een belangrijke rol speelt. Philipse stemde hier volledig mee in. Dat verbaasde me aanvankelijk omdat deze nuanceringen zijn uitspraken over de ‘goddelijke bevelstheorie’ leken te ondermijnen.
Achteraf bedacht ik echter dat sommige islamitische kringen de ‘goddelijke bevelstheorie’ niet geheel afwijzen. Enkele weken geleden vertelde een vriend mij nog hoezeer hij zich had geërgerd aan het ‘mag-moet-gehalte’, een term die Abdulwahid van Bommel jaren geleden bedacht, van een vrijdagspreek in de moskee. Die preek leek beter aan te sluiten bij een autoritaire, hiërarchische samenleving dan bij onze democratische egalitaire samenleving.
Behalve op het autoritaire of dictatoriale element leunt de ‘goddelijke bevelstheorie’ ook op het idee van een radicale scheiding en tegenstelling tussen God en de mens. Tegenover de volmaakte God wordt in sommige kringen de menselijke ego (nafs) als van nature volledig verdorven en voortdurend naar het irrationele neigend (hawa) voorgesteld.
Het verbaast mij dat sommige moslims deze negatieve visie op de mens aanhangen, omdat het dogma van de erfzonde de islam vreemd is. De mens is bij de geboorte behalve een onbeschreven blad ook een schepsel dat volgens de Koran een goddelijke vonk in zich draagt. God blies namelijk volgens het scheppingsverhaal in de Koran van Zijn geest (ruh) in de mens (Koran15:29, 32:9). Dit maakt dat de mens van nature een bezield of spiritueel wezen is. Het Arabische woord ruh betekent ‘adem’, net als het Latijnse woord spiritus waarvan het woord spiritueel is afgeleid. God is volgens een ander koranvers dichter bij de mens dan zijn halsslagader (Koran 50:16) en ook tussen de mens en zijn hart (Koran 8:24).
Volgens het islamitische ideaal behoort de mens zich dan ook behalve als Gods nederige dienaar (‘abd) ook als Gods zelfbewuste en verantwoorde plaatsvervanger (khalifa) op aarde te gedragen. Nederigheid tonen en verantwoordelijkheid nemen vormen zo de twee zijden van dezelfde medaille.
Philipse’s kritiek op de fundering van religieuze moraal is dan ook hooguit een kritiek op één mogelijke religieuze moraal. Een religieuze moraal die de morele verantwoordelijkheden van de mens afschuift op een verre God. Daarbij gaat men mijns inziens uit van een totaal misplaatst gods- en mensbeeld.
Kamel Essabane is redactielid van Nieuwemoskee
Geplaatst in: Opinie
Reacties (6)
Geef een reactie | Trackback URL
Geef een reactie
Spelregels:Voordat reacties worden geplaatst, worden ze getoetst aan de volgende criteria:
- Wees kritisch: Reageer inhoudelijk en niet op de persoon en onderbouw je reactie zoveel mogelijk met argumenten. Verwijs waar mogelijk naar concrete feiten en/of voorbeelden.
- Wees verfrissend: Geef vooral originele, frisse reacties die een nieuwe of andere kijk op het onderwerp geven. Wees kort (maximaal 400 woorden), krachtig en blijf bij het onderwerp (ontopic).
- Wees genuanceerd: Generaliseer niet waar dat niet past. Vermijd zwart-wit voorstellingen en wij-zij denken. Discriminerende, beledigende en (be)dreigende uitingen zijn niet toegestaan.
Loading...
De vrijheid die je hebt bij het interpreteren van de teksten is niet altijd even groot (niet alle opties zijn open), dus dat maakt het wellicht geen goddelijk bevel maar wel een flinke goddelijke beperking van de moraal.
Daarnaast wou ik vraagtekens zetten bij het idee dat veel moslims dit ook daadwerkelijk doen: als god toevallig wat ruimte open heeft gelaten in dat boek weten ze altijd heel snel wel een andere generaal te vinden (lees: imam, oude hadith-schrijver of populaire sheikh) wiens bevel ze dan wel kunnen opvoeren. Dat kan best een cultuurding zijn maar het feit lijkt me dat het gebeurt.
Niet heel vreemd overigens, het lijkt mij dat als je verzot bent op zelf nadenken en vragen stellen over morele kwesties je uberhaupt geen boek erbij nodig hebt.
Een goed stuk. Als ik in deze column lees dat deze “filosoof” zegt dat het moraalprincipe van islam gebaseerd is op slechts blinde geboden en verboden van God, kan ik alleen maar concluderen dat deze man over iets praat waar hij geen verstand van heeft. Dit is inderdaad zwaar simplificerend, aangezien de wereld waarin we leven steeds complexer wordt(en dus ook moraalvraagstukken) en dat de islam eigenlijk de algemene principes aangeeft voor moraal(bijv. verbod op moord, diefstal, leugens etc.). “De allerbelangrijkste en mooiste wat God heeft geschapen is de rede” heeft de profeet van de islam ook wel eens gezegd en ook hij wist dat er voor bepaalde vraagstukken een beroep gedaan moest worden op het verstand. Bovendien verschillen islamitische geleerden ook van mening over veel kwesties omtrent moraal. Dit is altijd zo geweest en zal altijd zo blijven.
Daarnaast is er iets wat ik niet kan lezen in deze column, maar wat wel belangrijk is om te melden. Zoals we allemaal weten hebben veel filosofen geprobeerd buiten religie om een framework te maken voor rechtvaardigheid en moraal. En deze filosofieën zijn absoluut niet vrij van problemen/bezwaren. Waarom heeft deze filosoof hier geen aandacht aan besteed? Gelukkig is er wel een briljante hoogleraar aan Harvard(Michael Sandel)die hier wel op ingaat. Op het gebied van moraal en rechtvaardigheid kan je beter naar zijn sublieme colleges luisteren(gratis te volgen, google hem maar op)dan deze “mysosoof”. Over verheven waarden als moraal, ethiek en rechtvaardigheid wordt altijd gediscussieerd, ongeacht of moraal zijn grondslag heeft op een bepaalde religie of filosofie.
At schreef:
Waarom heeft deze filosoof hier geen aandacht aan besteed?
Commentaar:
Herman Philipse heeft op de betreffende avond wel aandacht besteed aan de moraalfilosofie van de grondlegger van het liberalisme John Stuart Mill en deze stevig bekritiseerd. Waarschijnlijk omdat het debat was georganiseerd door de J.S. Mill Foundation. Hij heeft op de betreffende avond niet een eigen moraalfilosofie verdedigt. Dat doet hij overigens wel in ‘het atheistisch manifest’ waar hij een evolutionistische rechtvaardiging van de moraal verdedigt.
Mvg
Beste Aleksei,
De Koran zegt iets soort gelijks:
“Zij hebben naast Allah hun geleerde mannen en hun monniken tot Heren genomen. En ook de Messias, de zoon van Maria, hoewel hun was bevolen slechts de ene God te aanbidden. Er Is geen god naast Hem. Hij is verheven boven hetgeen zij met Hem vereenzelvigen.” K 9:31
Mvg
Wat is er verkeerd aan om te geloven dat Gods gebod gevolgd moet worden? Zelfs Kamel ontsnapt er niet aan aangezien hij de koran als bewijsvoering voert om met zijn geweten aan de slag te gaan.
@ABEL
Als atheïst ben ik geneigd om te zeggen dat die godheid waar jij over spreekt niet bestaat. Daar wil ik niet over discusiëren, en ik besef dat jij daar waarschijnlijk anders over denkt. Ik wil niemand bekeren of wat dan ook, (misschien kan Richard Dawkins dat wel, ik kan je zijn boeken aanraden). Ik wil het echter wel gezegd hebben, omdat dit de basis is van mijn persoonlijke afkeer tegen het opvolgen van een God’s woord. Maar als we aannemen dat jij gelijk hebt, en dat hij bestaat, dan is er niets mis met het opvolgen van zijn geboden. Het grote punt is dan echter, dat we niet weten wat zijn geboden of verboden zijn. Daar zijn de godheden en heilige documenten nooit echt duidelijk in. De verschillende religies denken daar anders over, en zelfs binnen de religies zijn er discussies over het ware woord van god. Daarnaast: En als een godheid ons geschapen had, waarom gaan sommige van zijn geboden in tegen het door hem geschapen gezonde verstand?