Recensie van ‘Baas in eigen boerka’

Rob Vreeken is al vijfendertig jaar actief in de journalistiek en als redacteur verbonden aan de Volkskrant. In Baas in eigen boerka. Van koran tot girlpower (Meulenhoff, 2010) doet hij verslag van zijn gesprekken met vrouwen in acht landen: de Verenigde Arabische Emiraten, Senegal, Gambia, Afghanistan, Jordanië, Bangladesh, Iran en Indonesië. Het gaat in dit boek – zo benadrukt hij in zijn inleiding – niet over de islam of vrouwen en de islam, maar over de positie van vrouwen in de islamitische wereld, de veranderingen in die wereld, de verschillende krachten die het leven van 75 miljoen moslimvrouwen sturen en met name ook de kracht van die vrouwen zelf.

De gesprekken die in drie jaar tijd plaatsvonden, maken duidelijk wat de positie van vrouwen in die landen was, is en kan zijn én wat de specifieke emancipatoire strijd van vrouwen per land is. Zo sprak hij met een vrouw die als een van de eerste meisjes in de Verenigde Arabische Emiraten mocht studeren en nu een universiteit bestuurt. Verder sprak hij met een Senegalese vrouw die hele dorpen ervan heeft weten te overtuigen meisjesbesnijdenis af te schaffen en meer heeft bereikt dan de campagnes die van buitenaf zijn gevoerd. Ook sprak hij met een vrouw in Jordanië, een land waar vrouwen een erg afhankelijke positie hebben in de familiewetgeving, die een eigen loodgietersbedrijf runt.

Vreeken  doet verslag in een prettige stijl die de lezer de indruk geeft dat hij de vrouwen serieus neemt, hen onbevooroordeeld vragen heeft gesteld en hen voluit heeft laten vertellen. Dat is bijzonder prettig voor de lezer, want Vreeken laat hierdoor ruimte voor de lezer om zijn of haar eigen conclusie te trekken en gaat niet met privé-meningen of bevooroordeelde analyses tussen de vrouwen en de lezer staan. Andere auteurs die door de islamitische wereld rondreisden en vooral of ook met vrouwen spraken, zoals Geraldine Brooks in De dochters van Allah of Samira Bendadi in Dolle Amina’s, en ook Petra Stienen in Dromen van een Arabische lente, deden dat ook, al geeft Brooks in haar verslag uit 1995 duidelijker blijk van twijfels en kritiek en van pessimisme ten aanzien van een betere toekomst voor moslimvrouwen.

Vreekens boek staat in dat opzicht voor mij in ieder geval lijnrecht tegenover het boek De weg naar Mekka (Van Halewyck, 2007) van Jan Leyers, waarin de auteur met een filmploeg van Córdoba naar Mekka reist en er gaandeweg achter komt “wat er leeft en broeit in de islamitische wereld, wat moslims en westerlingen bindt en waar hun wegen scheiden”. De tegenstelling moslims-westerlingen is al bedenkelijk, maar daarbij laat Leyers tegenover de lezers, en zelfs tegenover de geïnterviewde vrouwen, sterk merken dat hij niets ziet in bijvoorbeeld het bedekken van het lichaam (“…heb je nooit eens zin om je sluier af te gooien en de wereld te laten zien dat je een mooi meisje bent?”). Wanneer het ‘meisje’, een Egyptische vrouw die werkzaam is voor Islamonline, hem zegt dat ze voelt dat hij met “een totaal verkeerde voorstelling van de vrouw en het huwelijk in de islam” van huis is vertrokken, heeft hij geen weerwoord meer (p. 171).

Terwijl in diverse media vandaag de dag ‘de’ islam rechtstreeks wordt gekoppeld aan uiteenlopende problemen van moslimvrouwen, van achterstand op de arbeidsmarkt en in het onderwijs tot besnijdenis en eerwraak, brengt Vreeken nuance aan door politieke, maatschappelijke, economische én religieuze situaties met elkaar te verbinden, de individuele verhalen in te bedden in situaties en ontwikkelingen waarvoor hij diverse internationaal bekende rapporten en verslagen aandraagt, én positieve ontwikkelingen te laten zien. Hij vond, zegt hij, volop “eigenwijze, sterke vrouwen die de hakken in het zand zetten en het heft in eigen hand nemen” (p. 10). Zij zorgen er mede voor dat de door Vreeken regelmatige aangehaalde uitspraak van Valentine Moghadam, namelijk: “De status van vrouwen in islamitische samenlevingen is noch uniform, noch onveranderlijk, noch uniek”, in de praktijk te zien is. Interessant is dat Vreeken met vrouwen sprak wiens actieve inzet voor vrouwenrechten hier ook bekend is of kan zijn, omdat deze vrouwen op televisie of in de krant aandacht hebben gekregen. Achterin het boek een korte lijst met relevante boeken, studies en rapporten.

Bovenstaande recensie werd geschreven door Karen Ghonem-Woets. Karen is lid van het recensieteam van Nieuwemoskee.