Filosofie leeft! Aristote less is more

De Maand van de Filosofie is al weer bijna voorbij. Nederland heeft nu naast de Dichter des Vaderlands, ook een Denker des Vaderlands. Dagblad Trouw heeft samen met Filosofie Magazine en Stichting Maand van de Filosofie filosoof Hans Achterhuis (1942) uitgeroepen tot de eerste Denker des Vaderlands.

Door: Abdulwahid van Bommel

Dit heeft mijn volledige instemming. Een schot in de roos, omdat hij een toegankelijke en goed schrijvende filosoof is. Geen hoogleraar filosofie maar een filosoof. Zijn helden zijn Ivan Illich en Hannah Ahrendt. Zijn maatschappelijke betrokkenheid droeg ik zwijgend in mijn middelpuntvliegende kracht met mij mee, want ik had moslimprioriteiten. Hij verliet regelmatig zijn studeerkamer om de brandende wereld in zijn handen te nemen. Hoe goed hij is blijkt als je hem vergelijkt met een andere eigentijdse filosoof, Peter Sloterdijk. Beide mannen schreven in dezelfde periode over terreur en geweld. Achterhuis schreef Met alle geweld en Sloterdijk Woede en Tijd. Sloterdijk stelt eigenlijk slechts één vraag: Hoe om te gaan met de terugkeer van de woede (eigenlijk: religie) in de 21ste eeuw? Zijn boek biedt Erudiet Entertainment, maar dat is dan ook alles.  Achterhuis betrok belangrijke literaire romans en hun zeggingskracht in zijn beschouwingen over geweld. Ook de manier waarop hij in de actualiteit staat speelt een rol. Hij corrigeert zichzelf – in grote eerlijkheid – in zijn eigen ‘ideeëngeschiedenis’. Zijn werkmethode is: ‘Ik denk tegen mezelf in’. De eerste zin van Met alle geweld luidt, naar een parafrase van Marsman: “Wie schrijft over geweld, schrijve persoonlijk, of schrijve niet”.

De geweldsdefinitie die Achterhuis hanteert is te vaag en kost hem naar mijn idee zijn kop: “Het min of meer intentioneel toebrengen of dreigen toe te brengen van schade aan mensen of voorwerpen”. Net als bij moslims – ‘daden worden beoordeeld naar hun intentie’ – is vooral de ‘intentie’ van belang, omdat op die manier het losse, globale praten over ‘structureel’, ‘symbolisch’ en ‘zinloos’ geweld op zijn waarachtigheid wordt getest. Over de Taliban zegt hij tot mijn verbazing dat we over ‘zeg 40 jaar’ anders over hen zullen denken. Als verzetshelden? Persoonlijk ga ik van elk van de optredens en uitspraken van de Taliban over mijn nek. Maar goed we zullen zien.  

In een interview zegt hij iets over zijn eigen intentie: “Ik wil als Denker des Vaderlands in publieke debatten verschillende posities duidelijk maken, en vervolgens onzeker maken wat schijnzeker leek. Die zekerheid tref ik ook in mijn eigen milieu aan. Bij lezingen, die altijd door een bepaald publiek bezocht worden, krijg ik nu al een jaar of drie de vraag: wat vindt u van Wilders? Ik proef bij de aanwezigen op zo’n moment een moreel onbehagen, waarop ik heel makkelijk kan inspelen. Doe ik dat, dan knikt iedereen en zijn we het fijn eens. Dat lijkt me geen taak voor de Denker des Vaderlands”. Een wijs weerwoord tegen iemand die pretendeert zo Vaderlands te zijn als Wilders, lijkt me nou juist wel een taak voor de Denker des Vaderlands. We zijn in blijde verwachting.

Maar dan Youssouf K. Dat is andere baklawa. Youssouf K. laat zien dat je tegenwoordig een Marokkaanse nickname en logo moet hebben om aan de weg te timmeren. Zelfs al is hij geen Marokkaan, hij betreedt een ‘eige baan’. Youssouf K. begint zijn rap over Spinoza met een parodie op de beroemde openingszin van Nescio’s Uitvreter: “Behalve de man, die de Sarphatistraat de mooiste plek van Europa vond, heb ik nooit een wonderlijker kerel gekend dan Spinoza”. “Zo ken ik er nog wel twee”, antwoordt dikke Ferrie, “Rappers waren we, maar aardige rappers…”. Een variatie op: “Jongens waren we, maar aardige jongens”.

De MoraalMarokkaan Youssouf K. put met zijn maat Dikke Ferrie uit het gedachtegoed van de 17de eeuwse rationalist, voor een lofzang op de vrijheid van meningsuiting: “Vandaag ga ik het hebben over Baruch de Spinoza, Spino was natuurlijk bovenal een vrij redelijke goza. Ik moet vaak aan hem denken door alles wat ik op straat zie. Ook Spinoza was een allochtoon van de tweede generatie. Hij sprak over substantie, over God als de natuur. Maar zijn eigen gemeenschap nam die mening onder vuur.”

Spinoza had de rede hoog in het vaandel. De hoogste vorm van goed nadenken noemde hij intuïtieve kennis, rapt Youssouf K. “Vrijheid van denken, dat is het ongeschreven recht van iedereen: wees vrij in wat je denkt, vorm je mening en breng die ook naar buiten. Maar, wel eerst even nadenken over hoe je dingen zegt. Een spreekverbod is onzin, laat de mens zich lekker uiten. Niet dat ieders mening er toe doet, de allergrootste schreeuwers weten vaak niet hoe het moet, luister alleen naar iemand zuiver van de rede, maar vooral eerst naar jezelf en naar Youssouf K als tweede.” MoraalMarokkaan Youssouf K. en Dikke Ferrie lanceerden hun videoclip filosofische rap ‘Domweg gelukkig’ op YouTube. De twee mixen rap en filosofie “regt van de straat maar met geletterde tong”.

Dan vraag je je toch af: zijn Trouw, Filosofie Magazine en Stichting Maand van de Filosofie drie te bejaarde instituten om een Denker des Vaderlands te kunnen kiezen?

Abdulwahid van Bommel rondde eind 2010 zijn vertaling van Rumi’s Masnawî af, doceert geestelijke verzorging en is lid van het blogteam van Nieuwemoskee.