Een jaar Nieuwemoskee: van achterlijk tot gids?
admin | jul 21, 2011 | Reacties 20
Een jaar geleden ging Nieuwemoskee online. Vanaf de eerste dag was het een turbulent, maar bovenal inspirerend jaar. De redacteuren besloten te beginnen met een column over hun persoonlijke visie op kritisch denken. In ‘Kritiekloos slikken wordt stikken’ schreef ik toen: “Juist in deze tijd waarin moslims enerzijds in de beklaagdenbank zitten, maar anderzijds een sterke groei van bewustzijn doormaken, is het urgent om ons niet te laten opsluiten in tijdelijke veilige identiteitshokjes of absolute waarheden.” Ik voorzag niet dat ik die woorden na een jaar van digitale (zelf)reflectie met nog meer klem zou herhalen.
Door: Ceylan Weber
In het afgelopen jaar zag ik echter onder meer dat percentueel de grootste groep Nederlanders die het oorspronkelijke geloof het meest nabij bleef, zich onder moslims bevindt. Vooral zij bleven onvoorwaardelijk geloven in de verbondenheid met het ‘Al dat Is’ in al haar facetten; inclusief de wetenschap daarin slechts een minuscule, doch gewenste schakel te zijn. Geloof als een vorm van existentieel vertrouwen. Daarnaast constateerde ik dat een dergelijk oervertrouwen een belangrijke bijdrage kan bieden aan een samenleving waarin kritisch denken toenemend geofferd wordt aan angst en zelfbehoud. Anderzijds wordt langzaamaan duidelijk dat het spreekwoordelijke ‘Uur U’ nu ook voor moslims aanbreekt. Ook enkele recente columns op deze site lijken beginnende scheurtjes in het genoemde vertrouwen te verraden.
Op dit moment is het atheïsme – niet te verwarren met secularisme – hier behoorlijk hip. Op zijn minst kiest een autonome burger voor een houding van ‘het doet er niet toe of God bestaat of niet’. In de periferie van verschillende godsdiensten zien we daarnaast kleine groepen die hun waarheid blijven bewijzen. Die de daarbij behorende regels strikt naleven en graag aan anderen willen opleggen. Deze vorm van geloven is goed beschouwd vooral gebaseerd op angst: voor zichzelf, de ander en het ongewisse. Niet op vertrouwen.
Toenemend gebrek aan vertrouwen zie ik helaas ook onder christenen in Nederland. Uiteraard bepaalt ook hier de uitzondering de regel, maar in veel ogen van christenen herken ik vaker dan voorheen angst. Met de opkomst van de Moderniteit in het Westen kreeg het dominante christendom met enkele belangrijke nieuwe kenmerken te maken, zoals differentiatie en individualisering. Religieuze organisaties werden daardoor ‘gedwongen’ zich toenemend op hun core business te richten: het zieleheil van gelovigen. Ze kregen steeds minder invloed op andere levensterreinen. Tot in de jaren zestig leidde dit overigens nog tot de groei van veel kerken. Vooral vanwege de toegenomen professionalisering die vanaf de Industriële Revolutie in veel sectoren, waaronder ook de religieuze, zichtbaar werd. En die bovendien kon toenemen dankzij het inkrimpen van de kerkelijke taken. Daarna keerde het tij alsnog en nam de secularisering of ontkerkelijking in Nederland in kort tijdsbestek een grote vlucht.
In de aanloop naar de periode die we vanuit historisch perspectief de Moderniteit noemen, de tijd van en kort na de Verlichting, ontstond verder al de basis voor het nieuwe ‘Weten’. Een alomvattende rationaliteit die zich enkel laat legitimeren door meetbaarheid. Ook daartoe moesten christenen zich in korte tijd leren verhouden. Zo ontstonden onder andere studiegebieden als godsdienstwetenschappen en religiekritiek. De ervaring om te geloven zonder dit meetbaar te hoeven bewijzen, kwam steeds meer onder druk te staan. Dit lijkt een kiem van twijfel in de harten van veel gelovigen te hebben gezaaid, die het existentiële vertrouwen ondermijnt. Terwijl uiteindelijk de enige onweerlegbare wetenschappelijke uitspraak over het bestaan van God luidt dat die niet empirisch te bewijzen is. Tot slot werden zij geconfronteerd met de komst van moslims die klaarblijkelijk veel minder last van dit dilemma van de rationaliteit hebben. Een pijnlijke spiegel?
Nu nemen echter ook onder moslims twijfels toe. In het actuele levensbeschouwelijke en politieke spectrum kijken steeds meer moslims stomverbaasd om zich heen. Welhaast iedereen schijnt hun oorspronkelijke basis van geloof of vertrouwen achterlijk of minstens achterhaald te vinden. Hun verschijning jaagt angst en onzekerheid aan. Ze ervaren soms hevige weerstand. Welke positie kunnen zij het beste kiezen?
De twijfel komt onder meer voort uit de kritische (zelf)reflectie onder moslims die de laatste decennia wezenlijk vorm krijgt. Maar ook uit de nog altijd relatief grote onbekendheid met het onlosmakelijk scheiden van het weten van hoofd en hart. Een scheiding die de islam feitelijk niet erkent. En juist het ontbreken van zo’n harde scheiding tussen rede en geloof krijgt hier nogal eens het stempel ‘achterlijk’. Maar leidt zo’n verbondenheid van hart en geest niet juist tot een meer diepgeworteld vertrouwen? Dat goed kan bijdragen aan een nieuwe coherente samenleving? Zijn we na de (post)moderniteit nog altijd te huiverig om te erkennen dat alleen rationaliteit ons ook niet tot een optimale werkelijkheid leidt?
Uiteraard vormt meetbare wetenschap ook een wezenlijk fundament voor vertrouwen. Maar alleen op empirische waarheid gebaseerde rede kan vertrouwen nooit ten diepste of geheel vervangen. En ondanks het feit dat een groeiende groep (jonge) moslims het ogenschijnlijk niet meer zo nauw neemt met regels, blijkt als het erop aankomt dat zij nog altijd dat diepe gefundeerde vertrouwen hebben dat het links- of rechtsom uiteindelijk wel goed komt. Ongeacht de chaos waarin we ons soms (lijken te) bevinden.
Toch wordt het nu wel de hoogste tijd hen te bevestigen in hun overtuiging om niet alles enkel vanuit rationele, meetbare standpunten te benaderen. En hen te stimuleren om te blijven vasthouden aan een meer holistisch mensbeeld. Dat mensbeeld is waardevol naast andere bestaande mensbeelden. Net als de opvattingen van moslims over de samenhang tussen rede en geloof. Niet in de laatste plaats in het belang van een samenleving die zich allang niet meer kenmerkt door homogeniteit onder de bevolking. Ik roep dan ook op om te blijven vertrouwen in de verbondenheid van rede en hart, vertrouwen of geloof. Zelfs als straks geen enkele op de empirische wetenschap gebaseerde (geloofs)rite meer is toegestaan, is het nog altijd onze keuze om in die samenhang te blijven geloven. In plaats van de zogenaamd meetbare werkelijkheid ’kritiekloos te slikken en stikken’.
Daarmee treed ik met plezier het tweede jaar van Nieuwemoskee binnen. Mezelf en andere moslims, althans voorlopig, transformerend van achterlijk tot gids. Gaat u mee?
Ceylan Weber is lid van de redactie van Nieuwemoskee
Geplaatst in: Verdieping
Reacties (20)
Geef een reactie | Trackback URL
Geef een reactie
Spelregels:Voordat reacties worden geplaatst, worden ze getoetst aan de volgende criteria:
- Wees kritisch: Reageer inhoudelijk en niet op de persoon en onderbouw je reactie zoveel mogelijk met argumenten. Verwijs waar mogelijk naar concrete feiten en/of voorbeelden.
- Wees verfrissend: Geef vooral originele, frisse reacties die een nieuwe of andere kijk op het onderwerp geven. Wees kort (maximaal 400 woorden), krachtig en blijf bij het onderwerp (ontopic).
- Wees genuanceerd: Generaliseer niet waar dat niet past. Vermijd zwart-wit voorstellingen en wij-zij denken. Discriminerende, beledigende en (be)dreigende uitingen zijn niet toegestaan.
Loading...
“…dat een dergelijk oervertrouwen een belangrijke bijdrage kan bieden aan een samenleving waarin kritisch denken toenemend geofferd wordt…” Mijn ervaring is helaas dat kritisch denken ook bij veel hoog opgeleide moslims onderontwikkeld is. Als het over geloofsvragen gaat ervaar ik bij velen angst om de gebaande paden te verlaten en verder te kijken dan da standaardantwoorden. Over overeenkomsten met andere spirituele stromingen valt nauwelijks te spreken – alles wat niet aanwijsbaar islamitisch is wordt afgedaan als gevaarlijk. Zelfs elementaire basiskennis van bijv. het parlementaire proces mis ik bij mensen die vanwege hun maatschappelijke positie toch beter zouden moeten weten, heb ik weer eens ervaren bij de moeizame pogingen een strategie uit te zetten voor het verzet tegen het verbod op onverdoofd slachten.
Uitsluitend op de materie gerichte wetenschap schiet steeds meer tekort. Anderzijds zijn er steeds meer wetenschappers die tot de conclusie komen dat niet alleen het zichtbare, tastbare van waarde is. In natuurkundige hoek wordt steeds meer rekening gehouden met een vierde, nog niet met de huidige methoden kwantificeerbare dimensie. Antroposofen lopen voorop om deze dimensie te doorgronden en met behulp van deze inzichten praktische oplossingen voor anders onbegrijpelijke maatschappelijke problemen te ontwikkelen. Een voor mij interessante ontdekking is, dat heel veel van die oplossingen in overeenstemming zijn met islamitische kernwaarden.
Het verschil tussen godsdienst en wetenschap is het verschil tussen geloven en weten. U gelooft dat god bestaat, ik weet dat dit niet het geval is. Wetenschappelijk bewezen standpunten gaan altijd voor geloof. Zo lang dat niet het geval is kan geen enkel geloof van het etiket ‘achterlijk’ afkomen. Daarnaast geeft wetenschap weldegelijk vertrouwen, het vertrouwen dat de zin van het leven, de zin in het leven is, zonder angst voor de hel of toorn gods. En het vertrouwen dat ik alles uit mijn leven gehaald heb zonder te geloven in een beter hiernamaals.
Beste Dave, wetenschap is ook een geloof. Wetenschap werkt voornamelijk met hypothesen en modellen die regelmatig moeten worden bijgesteld op basis van nieuwe feiten, ontdekkingen en inzichten. Wetenschappelijke ‘ontdekkingen’ beginnen vaak met een vermoeden dat iets ‘zo’ is, waar dan ‘bewijs’ voor wordt bij elkaar gesprokkeld en een heleboel tegenbewijs wordt genegeerd (daarmee wordt de theorie vervolgens wel mee aangevallen). Ik veroordeel dat proces niet, maar het geeft wel aan dat wat meer bescheidenheid passend is. Darwins evolutietheorie (het woord zegt het al – een theorie, geen vaststaand feit) is tot dogma verheven, maar sinds een twintigtal jaren zijn er steeds meer biologen die er serieus op wijzen dat de theorie moet worden bijgesteld of zelfs geheel onhoudbaar is. Lees voor een overzicht ‘Dwarskijken op Darwin’ van prof. J.D. van Mansvelt. Ook in de kwantummechanica zie je dat verschijnsel.
O, en nog iets Dave, jij weet helemaal niet dat God niet bestaat, want daar is net zomin bewijs voor als voor de hypothese dat hij wel bestaat!
Beste Hendrik Jan, hoogopgeleid zijn is geen garantie voor het behoud of krijgen van het existentiele vertrouwen waar ik op doel.
Beste Dave, wetenschap is op zichzelf geen geloof, maar een heilig vertrouwen in de wetenschap zoals jij het hier lijkt te verwoorden, komt daar wel heel dicht bij in de buurt. Voor mij is het geen of/of, maar en/en. En zoals ik al aangaf, is de enige onweerlegbare wetenschappelijke verklaring m.b.t. het bestaan van God dat dit niet meetbaar bewezen kan worden. Maar dus ook het ontbreken van het bestaan van God niet. Geloven heeft o.a. te maken met je openstellen voor dat wat niet direct meetbaar of aanwijsbaar is. Het zijn verschillende dimensies. En het is ieders vrije keuze om voor het een of het ander, of voor beiden te kiezen. Persoonlijk zou ik jouw keuze niet achterlijk noemen, hoewel hij ver van die van mij staat.
Wat die jongeren betreft denk ik dat Ceylan de spijker op de kop slaat. Alhoewel ik in gesprek met hen (als niet-gelovige) stellig de indruk krijg dat wanneer de eerste generatie straks overleden is, zij ook massaal de ketenen van zich af zullen werpen. Het enorme taboe (het is niet slechts het ‘oprekken van de regeltjes’) op niet meer geloven of geen vertrouwen er meer in hebben heeft voor een verradelijke onderstroom gezorgd die wellicht de oppervlakte eens gaat bereiken. En dat lijkt mij te beginnen bij, verrassend genoeg, juist die niet-intellectuele onderlaag.
er wordt op dit moment PHD onderzoek gedaan naar de identiteitsontwikkeling onder moslimjongerenn door Nora Asrami; http://www.dsts.nl/nasrami.html
Beste Ceylan,
ik denk een beetje anders over de spirituele gesteldheid van de Nederlander. Zo is het atheïsme hier te lande niet hip, uit onderzoek blijkt dat het atheïsme een geringe aanhang heeft, zo’n 15% van de bevolking. De meeste Nederlanders zijn spirituele doe-het-zelvers. Zij kiezen uit de veelheid aan spirituele inzichten wat hen bevalt en vormen zo hun eigen geloof, zonder zich te storen aan dogma’s en traditionele geboden. Christenen bijv. geloven grotendeels niet meer in hel en verdoemenis, de opstanding van Christus, enz. Het boeddhisme is onder hen populair, veel christenen mediteren en geloven in reïncarnatie.
De basis van elke spirituele levenshouding is de zoektocht naar vertrouwen. Wij willen allemaal in vertrouwen kunnen leven, van jongs af aan heb ik geleerd dat het allemaal goed komt. Ook een atheïst zoekt naar verstouwen en wil zijn angsten reduceren. Atheïsme is volgens mij ook een geloof, omdat je uiteindelijk nooit zeker kunt weten of er wel of niet een goddelijk mysterie bestaat.
Uiteindelijk is de keuze voor of tegen God niet rationeel, maar gevoelsmatig.
Mijn eerste spirituele inzicht was dat de hel voor andersgelovigen niet bestaat. Een god die mensen afwijst en tot een gruwelijke straf veroordeelt is op zijn minst kleinzielig, maar eigenlijk ronduit slecht. Het maakt God niet uit of je wel of niet in hem gelooft, hij houdt van alle mensen, ook godloochenaars. Het is dus niet zo belangrijk waar je in gelooft. Het geloof dient alleen voor je eigen zielerust.
Met vriendelijke groet
Beste Ceylan Weber,
Ik waardeer uw oproep om onszelf niet op te sluiten in “veilige identiteitshokjes”. Maar ik vind uw omschrijving van het atheïsme te kort door de bocht, want te generaliserend. Het atheïsme is een complex fenomeen met briljante geesten zoals David Hume en minder briljante “aanhangers” die makkelijk bekritiseerbaar zijn. Er bestaan vormen van atheïsme die respect, interpretatie en geduld vereisen, net zoals u dat verwacht voor de monotheïstische tradities.
Mvg.
Beste Pooyan Tamiri Arab,
Vriendelijk dank voor uw reactie. Ik vraag me wel af wat u precies bedoelt met hetgeen ik over atheisme zeg, te kort door de bocht zou zijn. Het enige dat ik erover zeg, is dat het op dit moment in Nederland nog ‘hip’ is. Het is toch niet te ontkennen, dat in de laatste decennia het atheisme flink gegroeid is. En dat men dit bovendien niet langer verzwijgt zoals tot en met de beknellend ervaren jaren 50?
Als u mijn eerste column die ik op deze site schreef (eind juli 2010), zult u bovendien zien dat ik mij zeer bewust ben van het feit dat er zich ook onder atheisten meer en minder genuanceerde personen bevinden. Lijkt me gek als dat voor één groep niet zou gelden. Evenmin als voor de hele groep moslims.
Vriendelijke groet.
Beste Ceylan Weber,
Goed, we hebben het schijnt dus niet een groot meningsverschil.
Toch reageerde ik intuïtief allergisch op uw gebruik van het woord “hip”, omdat:
Dat het atheïsme hier is toegenomen is een feit, maar uw gebruik van het woord hip is meer dan een beschrijving van dat feit. Het woord hip komt in de buurt van “mode”. Mode wordt al gauw begrepen als oppervlakkig, zonder sterke reden, als iets dat komt en gaat, zonder dat we daar echt grip op hebben. Ik begreep uw gebruik van “hip” daarom dus niet alleen als een beschrijvend woord maar ook met een waarde-oordeel daarin besloten.
Mijn reactie zou zijn dat het atheïsme niet een kwestie van slechts mode is en dat het in A Secular Age (Taylor) een serieuze optie is net zoals dat religie veel meer dan vroeger een optie is geworden, maar dan met het verschil dat atheïsme nooit op grote schaal is erkend, in tegenstelling tot het geloof dat als vanzelfsprekende waarheid gold in de veelal premoderne wereld.
Beste Pooyan Tamiri Arab,
Oke, ik begrijp de ontstane indruk door het gebruik van het woord ‘hip’. Die draagt idd een sfeer van een mogelijk voorbijgaand iets. Maar ook iets dat op dit moment door veel mensen als passend wordt ervaren.
Hoe zich dat in de toekomst verder zal ontwikkelen, is voorlopig koffiedik-kijken. Overigens was ik ruim een jaar geleden bij een lezing van Charles Taylor aan de Universiteit Utrecht (Center for Humanities), ter gelegenheid van het verschijnen van een ‘Secular Age’. Hij zei daar o.a. duidelijk dat het in deze tijd van secularisme er niet gaat om de scheidslijn tussen religie en atheisme, of religie en staat. Maar veeleer om de manier waarop we in dit tijdperk moeten omgaan met de enorme diversiteit die er bestaat. En zelfs dan niet alleen op het gebied van levensbeschouwing. Of ten minste daarover zou horen te gaan. Hij noemde de eerste genoemde opvatting een van de grootste misvattingen van deze tijd. Hij bepleit m.a.w. in dat boek dus geen atheisme en secularisme, maar het zoeken naar een nieuwe vorm van en belans m.b.t. pluralisme.
De Nederlander heeft zijn eigen gevoel voor religie en het atheïsme is niet populair:
Uit onderzoek in opdracht van de Europese Commissie kwam naar voren dat ongeveer 25 procent van de Nederlanders als atheïst beschouwd kan worden. Zij onderschrijven de stelling ’ik geloof niet dat er een God bestaat’.
http://www.nieuwslog.nl/2010/04/20/athesme-in-nederland-en-europa/
Beste Ceylan Weber,
Meneer Taylor’s punt over hoe om te gaan met diversiteit heb ik ervaren als zeer belangrijk. Religie, atheïsme, etc. Het zijn allemaal, zegt hij, opties in een Secular Age.
Wat ik vergeten was te zeggen is dat het omgekeerde van mode “authenticiteit” is. Ik kreeg dus een beetje de indruk van uw tekst dat de ware authenticiteit bij het geloof ligt, uiteindelijk.
Meneer Taylor, zelf katholiek, gelooft daar wel in (zie bijvoorbeeld zijn boek over William James). Hij praat ook over het belang van vertrouwen en hoe de atheïst de waarde daarvan niet inziet. Maar ook hij vervormt volgens mij de beste atheïstische tradities.
Enfin, ik denk dat we over dit onderwerp het voldoende eens zijn geworden. Tot de volgende keer.
Beste Henk ten Doeschate,
Dank voor deze precieze informatie. Altijd goed te weten hoe de cijfers precies liggen. Overigens zou het mij niet verbazen als Nederland met die 25% nog altijd relatief hoog scoort in Europa, of niet?
Iets anders is de ervaring van een verschijnsel. In de afgelopen jaren is naar mijn ervaring het niet-gelovig zijn of zichzelf niet-gelovig verklaren wel een dominanter geluid geworden in de discussie rondom religiositeit. En zijn er relatief veel opiniemakers (met name) die zich hierop beroepen. Het aantal atheisten onder degenen die de toon zet in het debat, is m.i. dus wel toegenomen. Maar goed dat we er nu ook de concrete cijfers bij hebben
.
Beste Henk ten Doeschate, zover zit ik er kennelijk niet naast met mijn observatie, want zojuist kreeg ik bericht over een onderzoeksrapport waaruit blijkt dat ruim de helft van de Nederlandse hoogleraren zich atheist noemt. Voor het rapport zie: http://www.forumc.nl/images/Rapport_Levensbeschouwing_Hoogleraren_Nederland1.pdf. En voor een reactie van de (jarige
Paul Cliteur http://www.forumc.nl/index.php?option=com_content&view=article&id=226&catid=22&Itemid=10 of James Kennedy http://www.forumc.nl/index.php?option=com_content&view=article&id=225&catid=22&Itemid=10.
Vriendelijke groet.
Beste Ceylan,
ik ervaar de spirituele werkelijkheid in Nederland anders. Atheïsten hebben weinig macht in het religieuze debat, dat wordt beheerst door traditionele gelovigen en “ietsisten”. Althans, zo is mijn ervaring, de meeste van mijn vrienden en kennissen zijn geen atheïst. De enkele atheïst koester ik, want het zijn leuke, grappige mensen.
Zoals uit mijn eerste reactie blijkt ben ik het grotendeels met je betoog eens, ik onderschrijf het belang van vertrouwen en het evenwicht tussen ratio en gevoel.
Het traditionele geloof heeft het tegenwoordig wel hard te verduren. De Nederlander moet weinig van dogma’s en kerkelijk gezag hebben. Ontkerkelijking is alom, ook onder moslims. Dat is voor mij een bevredigende ontwikkeling. Na de secularisatie zijn er nieuwe mogelijkheden voor godsvertrouwen en evenwicht tussen ratio en gevoel.
Je pleidooi voor pluralisme onderschrijf ik eveneens. In een pluriforme samenleving horen ook moslims thuis.
We zijn het grotendeels eens, het komt wel goed met de islam in Nederland. Zeker na het betoog van Tofik Dibi over de laatste fatwa: finalfatwa.com
Heb jij deze fatwa ook getekend?
Met vriendelijke groet
Henk
Beste Henk,
.
Ik begrijp je punt nu beter (over atheist zijn en hoe jij dat ervaart). Dank voor je geduld om het me uit te leggen
Verder ben ik het eens met wat je zegt.
Ik ben niet gevraagd om de Laatste Fatwa mee te tekenen, maar met een beetje geluk kun je op heel korte termijn hier wel lezen hoe ik er tegenover sta …:).
Hartelijke groet.