Het Huis van Bernarda Alba

Van 13 tot 28 januari speelde het toneelstuk Het huis van Bernarda Alba in Theater de Engelenbak in Amsterdam. 29 januari werd er nog een matineevoorstelling aan toegevoegd voor de sufferds die deze kans aan zich voorbij hadden laten gaan. Het stuk werd in 1936 voltooid door Federico Garcia Lorca en gaat over onderdrukking. De onderdrukking van de vrouw, ook als metafoor voor de dictatuur waaronder het Spaanse volk in z’n geheel leed. Het huis van Bernarda werd geschreven in buitengewoon roerige tijden, waarin de dichter zelf onder raadselachtige omstandigheden verdween. Zelfs zijn resten zijn nooit gevonden. Ook een recent archeologisch onderzoek in 2009 naar de overblijfselen van de dichter leverde niets op. Als dichter én als toneelschrijver kwam hij op voor de rechten van de onderdrukte bevolking, slachtoffers van religieuze en politieke leiders die hun macht misbruikten. Veel parallellen met de huidige moslimwereld en het lot van sommige moslimschrijvers, dichters en cartoonisten.

Door: Abdulwahid van BommelEen paar weken voor zijn dood werd Lorca naar zijn mening over de val van het ‘Moorse’ Granada gevraagd, dat in 1492 werd ingenomen en grotendeels verwoest door het katholieke koningshuis. Zijn mening vertoont veel overeenkomsten met die van een Spaanse schrijver van deze tijd, Juan Goytisolo: ‘Het was een rampzalige gebeurtenis, ook al zeggen ze op scholen het tegenovergestelde. Een bewonderenswaardige beschaving en poëzie, een architectuur en een sensitiviteit, die uniek waren in de wereld – alles ging verloren om plaats te maken voor een verarmde koeienstad, een paradijs voor vrekken, waar de ergste middenstanders van Spanje tegenwoordig bezig zijn onrust te stoken.’

Een linkse, homoseksuele dichter die een stuk schrijft over vrouwenonderdrukking waarin de meeste rollen door moslimvrouwen worden gespeeld.. Zo! Dat zijn nogal wat uitdagingen die van ‘de moslims’ het etiket ‘haram’ krijgen. Dus leuk om op de eerste rij bij te mogen wonen. Wat ik me veel urgenter afvroeg was, of ik als Scandinavische thrillerverslaafde wel continu geboeid zou blijven. Of ik de pauze zou overleven. Maar o zaligheid, men volgde de Patheformule: geen pauze en één mooie volgehouden spanningsboog.   

De Spaanse dichter, toneelschrijver en theaterdirecteur Federico del Sagrado Corazón de Jesús García Lorca werd op 5 juni 1898 geboren en overleed (waarschijnlijk vermoord) op 19 augustus 1936. Federico Garcia Lorca, net als Rabindranath Tagore, gewoon rustig op je tong laten smelten en dan langzaam uitspreken met de melodie en het ritme dat de woorden al hebben. Beiden waren dichter. Als je bij je geboorte zo’n naam krijgt kun je alleen nog dichter worden. In andere culturen maakte men gebruik van poppenspelen zoals Wajang Kulit in Indonesië en Karagöz en Hacivat in Turkije, om tirannen indirect aan te pakken, Garcia Lorca gebruikte zijn gedichten en theater om de Spaanse dictatuur en onderdrukking van de vrouw onder de aandacht te brengen. Het Huis van Bernarda Alba kreeg van hem als ondertitel Vrouwentragedies in Spaanse dorpen.

Om te beginnen was het een meesterlijk idee om in dit stuk, merendeels moslimvrouwen het isolement van vrouwen in een katholiek dorp – begin twintigste eeuw in Zuid-Spanje – te laten dramatiseren. Zoveel overeenkomsten met bijvoorbeeld een Marokkaans dorp, zoals we in de roman De gluurster – La voyeuse interdite van Nina Bouraoui kunnen lezen. Het moet trouwens voor de meeste moslimvrouwen wel enige zelfoverwinning hebben gekost om kruisjes te slaan en mooi unisono een katholiek requiem aan te heffen. Maar ook om in de gesprekken met empathie een katholiek patroon te brengen, dat voor het publiek inleefbaar was. Toch deden de actrices dat overtuigend. Misschien behoren ze tot de moslima’s die voor zichzelf de kern van de islam hebben ontdekt en daarmee de kern van een andere religie kunnen invoelen.

Als je in het Arabisch iets in de overtreffende trap wilt uitdrukken zeg je Oemm-al-Kitab – de moeder der boeken, of Oemm-al-Qoerâ – moeder der steden. Tot in de meest elementaire woorden van onze taal zoeken we naar oorsprong en essentie. De oorsprong van spiritualiteit is de baarmoeder. De kern van het zoeken naar spiritualiteit is over mijn grenzen heen zoeken naar éénwording met iets alomvattends. In de huishouding van Bernarda Alba is moeilijk een individuele hoofdrol te onderscheiden. Alle vrouwen samen: moeder, dochters, bedienden, buren, dorpsvrouwen, condoleancebezoek, vormen één organisch lichaam dat verschillend, maar als eenheid, de vervreemding van het ‘natuurlijke zijn’ beleeft. 

Het verhaal. Na de dood van haar man kondigt de weduwe Bernarda 8 jaar rouw af waarin de vijf dochters het huis niet mogen verlaten. De spanning die deze opsluiting teweeg brengt zien we uitgebeeld door de vrouwen in allerlei staten van verlangen, bedekt onder sluiers van berusting, oprechte en hypocriete zedelijkheid en verwarring. De huiselijke situatie als vulkaan waarbinnen de lava langzaam omhoog komt. De hitte wordt buiten beeld gesuggereerd door de wilde bewegingen van een witte hengst, liederen gezongen door maaiers op het veld, en de foto van de grote charmeur Pepe el Romano, die als bidprentje wordt aanbeden door Martirio, maar in de stallen wordt geconsummeerd door de jongste dochter, Adela. Zij valt uiteindelijk als martelares voor de liefde en niet Martirio, wier naam dat suggereert. 

Hoewel de tekst suggereert dat alle dochters en misschien zelfs de moeder, verliefd zijn op Pepe el Romano, beelden vooral de jongste (Adela) en de mank lopende dochter (Martirio), het lijden en verlangen het best uit. De vrouw die Poncia speelt (Shirley Mehilal) lijkt het dichtst bij zichzelf te blijven. Sociaal bindend element en raadsvrouw. De vrouw die Bernarda Alba speelt (Salomea Franken) laat iets van ironie doorsijpelen in haar rol van de rigide normerende moraalridder met stok. Poncia en Bernarda Alba, vormen de tegenstelling van de huishoudster die alles weet van wat er in huis gebeurt en de ‘moeder van stand’, die hypocriet niet wil weten wat er zich – vooral ’s nachts – afspeelt. Zij laat zien dat je door onderdrukking onderdrukker wordt en dat je als onderdrukker nog steeds wordt onderdrukt. Dit krijgt zijn hoogtepunt in de zelfmoord van de jongste dochter nadat de moeder met een geweerschot Pepe heeft verjaagd – mis: vrouwen kunnen nu eenmaal niet mikken! Waarna de ontkenning van de vrijheidsstrijd en liefde van haar jongste dochter volgt: ‘Maak bekend dat ze als maagd is gestorven!’ 

Misschien klinkt het iets te dubbelzinnig als je over een toneelstuk met alleen vrouwenrollen iets inhoudelijks probeert te zeggen met: ‘heerlijk  stuk’, maar dat is het! Goede regie van Agaath Witteman. Het begin, met de voorover liggende vrouwenfiguur onder een zwarte doek, waarop handen zand worden gegooid, zoals op een overledene, waarna ze met bevrijdende bewegingen een wederopstanding beleeft, is mooi gevonden. Evenwichtig gedoseerde muziekfragmenten. Beginnend met het Perzische lied van Omar Chayyâm, de flamenco achtige bewegingen van de actrices op Spaanse muziek. Precies lang genoeg om de sfeer aan te geven. Mooie momenten van gezamenlijk beweging. Een bijna-choreografie van de vrouwelijke woede en frustratie , tegenover een vrouw die van een onbekende minnaar een kind kreeg en het onder een steen begroef. Die gezamenlijk woede te mogen  uitleven lijkt de beloning op deze wereld die kuise vrouwen voor hun onder sociale controle afgedwongen preutsheid en eer ontvangen. Maar Garcia Lorca en de vrouwen die het nu in Nederland uitbeelden, maken de onderstroom van broeiende verlangens en gevoelens mooi duidelijk. Het huis van Bernarda Alba is een productie van de Engelenbak. Voor mensen die ook deze extra matinee voorstelling hebben gemist is er nog hoop: kaarten zijn te bestellen bij www.engelenbak.nl. De voorstelling is er weer van 4 september t/m 16 september in theater de Engelenbak, Nes 71 te Amsterdam.  

Abdulwahid van Bommel rondde eind 2010 zijn vertaling van Rumi’s Masnawî af, doceert geestelijke verzorging en is lid van het blogteam van Nieuwemoskee