Vrede begint met tolerantie en een vredesgroet

Welke rol is er weggelegd voor religies om vrede te stichten, wetende dat religies niet zelden werden gebruikt om geweld en agressie tegen een ander te legitimeren? Ongetwijfeld is daar veel over geschreven, maar het thema religie en vrede is nog steeds actueel. Bijvoorbeeld rond Bevrijdingsdag op 5 mei. In dit artikel beantwoord ik de vraag: welke elementen, die vredestichtend zijn, zijn inherent aan de islam? Het is een bewerking van mijn bijdrage aan een gastcollege in het kader van het programma ‘The Spirit of Nonviolent Peacebuilding in the Theologies of World Religions’ aan de Vrije Universiteit in Amsterdam op 3 mei 2012.

Door: Mohamed Ajouaou

De relatie tussen de islam en vrede zal ik vanuit twee perspectieven benaderen. Allereerst vanuit de binnenkant: de vredestichtende elementen die inherent aan oftewel onlosmakelijke verbonden zijn met de islam. Dergelijke elementen inspireren aanhangers van de islam om vreedzaam in hun omgeving te leven. Een ander perspectief gaat over de antwoorden die de islam heeft op conflictueuze situaties als gevolg van zaken die zich buiten de religie afspelen. Daarbij valt te denken aan economische ongelijkheid, sociale uitsluiting en racisme. Ik beperk me in deze bijdrage tot het eerste aspect en richt me daarvoor op de religieuze bronnen die moslims opdragen of stimuleren vrede te stichten. Ik spits dit verder toe op de Nederlandse samenleving, waarvan moslims immers zo’n 6% van uitmaken. Ik sta vooral stil bij het belang van tolerantie voor de keuzes van de ander en de symboliek achter de vredesgroet in de islam.

Tolerantie
Mijn stelling is dat er veel religieuze bronnen in de islam zijn die opdragen of stimuleren om in vrede te leven, maar dat voor het daadwerkelijk toepassen van deze bronnen eerst een andere stap nodig is. Deze stap is het aannemen van een tolerante houding ten opzichte van ‘de ander’. Ook hiervoor zijn in de islam goede gronden te vinden, zoals hieronder zal blijken. Een eerste uitdaging die zich hierbij voordoet, is het analyseren van de islamitisch religieuze vocabulaire op elk religieus concept of iedere voorstelling van de ander – mens, dier of ding – die deze ander in een negatief daglicht plaatst of een negatieve gevoelswaarde toekent. Ten onrechte wordt er bijvoorbeeld van uitgegaan dat veel dieren die in de Koran worden genoemd ‘slechte wezens’ zouden zijn, zoals de ezel, de aap, het paard, de hond, het vee in het algemeen en zelfs het verboden zwijn. Ja, er kunnen dus zaden van onvrede en wreedheid liggen in de wijze waarop we over dieren denken.

Dieren verdienen niet alleen een goede behandeling, maar ook een respectvolle conceptie (het beeld dat men heeft over iets). Een indicatie voor een respectvolle conceptie is wanneer dieren niet worden gebruikt als scheldwoorden voor de mens, wat nu in algemene zin te vaak voorkomt. Ook bij legale slachting dient men zich te realiseren dat het hier gaat om het voor eigen belang ruw beëindigen van een leven dat door God is gegeven. In ieder geval, het dier is ‘anders’, niet meer en niet minder.

De tolerantie jegens de mens begint in de context van religie met het respecteren van de ander in de keuze die hij of zij maakt op het gebied van religie en levensbeschouwing. Dit komt neer op het niet verketteren van mensen, in welke vorm dan ook. Dat geldt ook voor mensen van de eigen geloofsgemeenschap die ervoor kiezen om er uit te stappen[1]. Immers: “En als God het gewild had dan zou Hij jullie tot één gemeenschap gemaakt hebben, maar Hij brengt tot dwaling wie Hij wil en Hij brengt op het goede pad wie Hij wil en jullie zullen ter verantwoording geroepen worden over wat jullie aan het doen waren” (Koran, 16: 93). Iedereen is verantwoordelijk voor zijn of haar eigen keuzes en zal daarover verantwoording moeten afleggen. Het oordeel daarover is niet aan de mens, maar aan God, aldus dit koranvers.

Zie ook: “En Wij hebben het boek met de waarheid naar jou neergezonden ter bevestiging van wat er voordien van het boek al was en om erover te waken. Oordeel dan tussen hen volgens wat God heeft neergezonden en volg hun neigingen niet in afwijking van wat van de waarheid tot jou gekomen is. Voor een ieder van jullie hebben Wij een norm en een weg bepaald. En als God het gewild had, zou Hij jullie tot één gemeenschap gemaakt hebben, maar Hij heeft jullie in wat jullie gegeven is op de proef willen stellen. Wedijvert dus in goede daden. Tot God is jullie terugkeer, gezamenlijk. Hij zal jullie dan meedelen waarover jullie het oneens waren”, Koran, 5: 48. Zelfs hier waar het gaat om eigen waarheid wordt nadrukkelijk verwezen naar het verschil, en naar het feit dat de ander zijn of haar eigen weg mag gaan. De christen, de jood, de humanist, de boeddhist, de ongelovige, de sjiiet, de soenniet, het zijn aanduidingen voor de ander, en geen aanduidingen van inferioriteit of superioriteit ten opzichte van elkaar. Negatieve connotaties voor de ander, voor degenen die het eigen geloof anders beleven of niet delen, komen vaak voort uit behoefte aan bescherming van de eigen identiteit. Maar de Koran schrijft alleen voor dat men zeker moet zijn van de eigen zaak en zijn of haar eigen weg moet volgen. Dat is de essentie van ‘volg hun neigingen niet in afwijking van wat van de waarheid tot jou is gekomen. Voor een ieder van jullie hebben Wij een norm en een weg bepaald’ (Koran, 5: 48). Eigen identiteit hoeft niet doorkruist te worden door het accepteren van het verschil met de ander. Een gezonde eigen identiteit vereist juist aanvaarding van die ander in zijn of haar anders-zijn.

Vredesgroet
De islam nodigt verder expliciet uit tot vrede. Voor mij wordt deze uitnodiging krachtig verwoord in het gebod om ‘de vredesgroet’ uit te spreken: “En wanneer men jullie met een groet begroet, groet dan op een betere manier terug of beantwoord de groet” (Koran, 4: 86). Vrede dient namelijk bij elk contact dat men aangaat, te beginnen. Niet het wegkijken of ontwijken, maar het elkaar aankijken vormt daarvoor de basis. In de Koran wordt niemand hiervan uitgesloten, ook ‘de ander’ niet: “Zegt niet tot iemand die jullie de vredesgroet aanbiedt: ‘jij bent geen gelovige’” (Koran, 4: 94). De vredesgroet (in meest korte vorm ‘salaam’) is zelfs het meest uitgelezen antwoord op een ander die wel eens onvriendelijk reageert op een moslim: “En de dienaren van de Erbarmer zijn zij die bescheiden op de aarde rondwandelen en wanneer de onwetenden hen toespreken, zeggen: ‘vrede’” (Koran, 25: 63).

Een moslim wordt ook aangespoord om initiatief te nemen in het benaderen van de ander en interactie te zoeken om bijdragen te leveren aan een vreedzame samenleving: “O mensen, Wij hebben jullie uit een man en een vrouw geschapen en Wij hebben jullie tot volkeren en stammen gemaakt opdat jullie elkaar zouden kennen. De voortreffelijkste van jullie is bij God de godvrezende” (Koran, 49: 13).

De vredesgroet ‘salaam’ symboliseert dan ook de goede bejegening van de ander, ongeacht zijn of haar achtergrond. Daar waar het de gewoonte is geworden dat men vooral bekenden groet, moedigt de Koran juist aan om ook onbekenden te groeten. Dat is pas vrede stichten. Dat zouden meer mensen moeten doen en dan het liefst iedere keer als ze elkaar tegenkomen: in de wijk, op de autoweg, in de trein, op het werk, overal. Beginnend met oogcontact, daarna met een groet (salaam, goedemorgen, hallo…), zwaaiend of met een hoofdbuiging.

Mohamed Ajouaou is universitair docent aan de VU, Hoofd islamitisch geestelijke verzorging en lid van het blogteam van Nieuwemoskee.nl