Is een deïstische islam mogelijk?

‘Geen waar geloof zonder twijfel’, zegt men wel eens. Ik twijfel zelf ook regelmatig of ik op de goede manier geloof. Twijfel speelt sowieso een aanzienlijke rol in mijn bestaan. Descartes was ook zo’n twijfelkont. Maar hij twijfelde over werkelijk alles. Die twijfel noemde hij “de oorsprong van wijsheid” (Dubium sapientiae initium). Descartes betwijfelde of iets in werkelijkheid kon bestaan, of dat alles een illusie was. Maar omdat hij één ding niet kon betwijfelen, namelijk dát hij twijfelde, kwam hij tot zijn beroemde uitspraak Cogito, ergo sum (“Ik denk, dus ik besta.”).

Door: Bastiaan Verberne

Mijn twijfel zit op een iets ander niveau. Het is niet zozeer, “ik twijfel, dus ik besta”, maar meer: “ik twijfel, dus ik geloof”. In het dagelijks taalgebruik is ’geloven’ ook de tegenhanger van ‘zeker-weten’”. Ik kan niet zeker weten dat God bestaat, dus geloof ik het. Daarmee vervalt de noodzaak om aan mezelf en aan anderen te bewijzen dat God werkelijk bestaat. Maar ook binnen deze relaxte houding ten opzichte van het geloof slaan allerlei twijfels toe. Allereerst betwijfel ik of God persoonlijk in onze wereld ingrijpt. Beloont of straft God de mensen op aarde? Maakt het Hem iets uit of je wel of niet het gebed verricht? Daarnaast betwijfel ik of God een persoonlijkheid heeft. Heeft God de mens naar Zijn evenbeeld geschapen of dicht de mens allerlei menselijke eigenschappen aan God toe?

De zoektocht naar oplossingen voor deze twijfels brengt me op de titel van deze column. “Deïsme” is het broertje van “theïsme”. Deïsten en theïsten geloven beiden dat God het heelal en de wereld heeft gemaakt en in gang heeft gezet. Deïsten geloven dat God er verder niks mee te maken wil hebben. God als een Meester Klokkenmaker. Theïsten geloven echter dat God na het afronden van zijn meesterwerk persoonlijk nog steeds ingrijpt in de wereld. De theïsten hebben historisch gezien de wind meer in de zeilen gehad. De Thora, Bijbel en Koran maken immers volop melding van persoonlijke interventies van God. Met name in de Thora (het Oude Testament) maakt Hij regelmatig korte metten met opstandige volken. Naast het feit dat God zich niet meer actief manifesteert in de schepping, geloven de meeste deïsten dat God geen antropomorfe eigenschappen heeft. Dat wil zeggen dat God niet op een mens lijkt, geen menselijke eigenschappen bezit en geen persoonlijkheid heeft.

Zelf ervaar ik de laatste tijd de charme van het deïsme. Tijdens mijn vakantie naar het prachtige Canarische eiland La Palma had ik twee boeken bij me. Het eerste was: ‘Het Verloren Symbool’ van Dan Brown, dat over de vrijmetselarij gaat. Ik wist dat vrijmetselarij iets te maken had met een geheim genootschap waar veel (vooral Amerikaanse) wereldleiders lid van zijn. Maar ik wist niet dat het ook een gelovig genootschap is, dat in principe open staat voor alle geloven. Geloof in God blijkt zelfs een voorwaarde om lid te worden. Ik wist ook niet dat het een van de bekendste deïstische genootschappen was. De vrijmetselaars zien God als Opperbouwmeester die de wereld heeft gecreëerd, maar die niet als persoonlijkheid intervenieert. Verder staat het boek bol van de achtervolgingen, ontploffingen, raadseltjes en complotten, want het blijft natuurlijk Amerikaanse fictie. De rituelen en symboliek die Brown beschrijft, doen me denken aan het vroege soefisme, dat ik vanuit de theorie altijd een aantrekkelijke geloofsinterpretatie heb gevonden.

Het onderwerp deïsme lijkt ook goed aan te sluiten bij mijn tweede vakantieboek: ‘Het Heelal’ van Steven Hawking. Dat had ik bij me omdat La Palma één van de beste plekken ter wereld is om sterren te kijken. Een goede vriend raadde me ooit aan om in periodes van overmatige geloofstwijfel te bidden en jezelf eens terug te trekken op een plek waar je de sterren goed kunt zien. In het aanschouwen van al dat oneindige is het moeilijk voor te stellen dat daar geen scheppende oerkracht achter heeft gezeten. Het bestaan van God kan in die zin zelfs niet door Hawking worden uitgesloten. Uitgaande van die theorie, bestond er voor de oerknal nog geen tijd. Pas vanaf het moment dat de oerknal plaatsvond, gingen de natuurwetten gelden en ontstond er tijd zoals wij die nu denken te kennen. De oerknal zou dus het moment kunnen zijn waarop God het heelal heeft geschapen. [1] Ook het op elkaar laten knallen van allerlei deeltjes in een ringvormige tunnel door wetenschappers van CERN[2] in Zwitserland, zou geïnterpreteerd kunnen worden als een zoektocht naar de achterliggende kracht van het heelal, dus ook naar God.

De God die verenigbaar is met natuurwetenschap heeft begrijpelijkerwijs meer deïstische dan theïstische trekjes. Het ontdekken van natuurkundige wetmatigheden lijkt immers meer op het ontdekken van de fijne radertjes van een complexe klok van een Meester Klokkenmaker dan op het doorgronden van de wil van een persoonlijke God. Darwin wordt bijvoorbeeld vaak gezien als degene die door middel van zijn evolutietheorie de nekslag heeft gegeven aan religie, maar zijn Origin of Species wordt ook door veel gelovigen, dus zowel door theïsten als deïsten, gezien als het werk dat Gods wetten in kaart brengt.

Rest mij nog de vraag of er een deïstische islam mogelijk is? Ook nu twijfel ik. Vanuit de filosofie en natuurwetenschap geredeneerd zou het een fraaie oplossing kunnen zijn. Niemand kan immers zeker zijn wat de Primaire Oorzaak van alles is, dus dat sluit het bestaan van God niet uit. Vanuit de islam lijkt het geloven in een deistische God iets lastiger dan vanuit natuurwetenschap en filosofie, maar wellicht niet onmogelijk. God heeft de wereld geschapen en daarna zijn er mensen geweest die een enorm gevoelige antenne ontwikkelden voor de goddelijke Oerkracht. Deze profeten (vrede zij met hen) zetten hun verbinding met de goddelijke Energie in om de maatschappij waarin zij leefden te waarschuwen, te verwonderen en te verbeteren. Als we dat aannemen, dan impliceert dat wél dat we de verhalen uit de voor ons heilige geschriften meer metaforisch moeten interpreteren en dat God geen menselijke eigenschappen heeft, zoals een persoonlijke wil. Dat uit de heilige geschriften wel een persoonlijkheid van God lijkt te spreken die ingrijpt in de wereld, zou dan verklaard kunnnen worden door het gegeven dat de meeste profeten dat als zodanig ervaren hebben. We kunnen niet in de hoofden van de profeten kijken, dus wie weet ervoeren zij wel degelijk dat God auditief tot hen sprak.

Hoe het ook zij, een deïstische God kent geen wensen, eisen en nukken, maar wordt eerder voorgesteld als The Force uit de science fiction klassieker Star Wars. Een kracht die alom aanwezig is, en waarbij sommigen het talent hebben om deze aan te wenden. Het concept van The Force sprak me altijd al enorm aan. In mijn beleving lijkt deze onpersoonlijke Kracht die in alles en iedereen aanwezig is, meer op God dan het beeld van een nukkige man met baard op een wolk. Mocht dit deïstische Godsbeeld kloppen, dan mag duidelijk zijn dat dit in onze werkelijkheid helaas met minder spektakel en special effects gepaard gaat dan in Starwars. Ik ben nog niet zeker van het deïsme, maar zoals de grote moslimfilosoof al-Ghazali (gest. 1111) zei: “Iemand die nooit twijfelt, zal nooit onderzoeken, iemand die nooit onderzoekt zal nooit opmerkzaam kunnen zijn, en iemand die niet opmerkzaam is, blijft blind en dwalend.”[3]

Bastiaan Verberne is lid van het blogteam van Nieuwemoskee.nl