Koranrecitatie, zang en muziek

Er bestaan verschillende manieren om islamitische kunst te definiëren. De meest bruikbare definitie is naar mijn mening: ‘Islamitische kunst verwijst naar alle kunst die gemaakt is in landen waar moslims de meerderheid vormden of de heersers moslims waren of zijn.’[i] Het zou te ver voeren om ieder muzikaal genre in ieder moslimland te behandelen. Daarom concentreer ik mij hier op de Egyptisch-Arabische stijl van koranrecitatie en de licht-klassieke muziek

Door: Rosalinda Wijks

Een tegenwoordig onder moslims vaak gehoorde opvatting is dat alle vormen van muziek, zang en dans verboden zijn volgens de regels van islam. Alleen koranrecitatie en nasheed (lofliederen over de profeet) zouden zijn toegestaan. Anderen zijn van mening dat zelfs koranrecitatie en nasheed door vrouwen niet toegestaan zijn. Uiteraard zijn er ook veel geleerden, zowel in heden als verleden, die hier anders over denken. Wat weinig mensen echter weten is dat er een nauwe relatie bestaat tussen koranrecitatie en niet-religieuze muziek en zang in de islamitische wereld. In dit artikel zal het verband tussen koranrecitatie, muziek en zang in Egypte worden onderzocht en zowel de overeenkomsten als de verschillen uiteengezet worden.

Koranrecitatie
Een bekend gezegde binnen de moslimwereld is: ‘De Koran werd geopenbaard in Mekka, gereciteerd in Caïro en gekalligrafeerd in Istanbul.’ Koranrecitatie als kunst en wetenschap heeft haar wortels in de culturen van het Arabisch Schiereiland, maar werd pas uitgekristalliseerd in Egypte.[ii]

Het land had in die tijd al een eeuwenlange, rijke traditie van gezongen en gereciteerde religieuze poëzie, uiteenlopend van de hymnen van de Egyptische priesters in de faraonische tijd tot aan de Koptische liturgie. Hoogstwaarschijnlijk is uit deze mengeling van culturen en tradities de Egyptische stijl van Koran reciteren ontstaan.

In Egypte bestaan er twee manieren van reciteren, namelijk tajwid en tartil (letterlijk ‘recitatie’ en ‘op een langzame en zingende manier reciteren’). De overeenkomst tussen beide stijlen is dat zij allebei gebaseerd zijn op kennis van de tekst van de Koran en van de regels van het reciteren daarvan. Het verschil tussen deze stijlen is dat de tartill-recitatie over het algemeen rustig, ontspannen en zacht is en dat de functie ervan voornamelijk het duidelijk en accuraat overbrengen van de inhoud van de korantekst is. De tajwid-stijl daarentegen voegt aan de basisregels van de koranrecitatie het muzikale Arabische melodische systeem toe en bedient zich hier bewust van om het publiek in vervoering te brengen. Het doel van de tajwidstijl is het opwekken van emoties en religieuze gevoelens bij het publiek. De tajwid-stijl wordt dan ook vooral toegepast tijdens publieke optredens.[iii]

Een reciteur die de tajwid-stijl toepast, maakt bewust gebruik van de verschillende maqams (toonladders binnen de Arabische muziek) en manipulaties van tekst en melodie om een zo diep en groot mogelijk effect te hebben op het publiek. Zo probeert hij energie op te wekken, te communiceren met het publiek en zijn eigen virtuositeit en kennis ten toon te spreiden. Het tentoonspreiden van virtuositeit staat echter slechts in dienst van het publiek en uiteraard van God. In dit opzicht is er een grote overeenkomst tussen de functie en rol van de Koran reciteur en die van de nasheed-zanger of zangeres en zanger of zangeres van seculiere, dat wil zeggen niet-religieuze, muziek. In alle gevallen is er immers sprake van entertainment op het snijvlak van het religieuze en ‘seculiere’ terrein, en is de functie van de artiest het opwekken en uitdrukken van de emotie die het reciet, de muziek of de zang opwekt bij het publiek. Een beroemde Egyptische Koran reciteur was sheikh Abdelbasset Abdessamad (1927-1988).

Licht-klassieke Egyptische muziek
De term licht-klassiek wordt gebruikt om een onderscheid te maken tussen de klassieke Arabische muziek die in de Middeleeuwen aan de hoven gespeeld werd en de twintigste-eeuwse versie. In de Arabische wereld bestaat een zeer rijke en oude klassieke muziektraditie.  De Arabische klassieke muziektheorie stamt uit de negende eeuw. In deze voor de ontwikkeling van de islam cruciale periode werden ook de regels van het reciteren van koranteksten en het islamitische recht uitgekristalliseerd.

De filosoof en geleerde Abu Nasr al-Farabi die in die tijd leefde, schreef Kitab al-Musiqa al-Kabir (Het Grote Boek over de Muziek), waarin hij de Arabische muziektheorie uiteen zette. Veel van wat hij schreef is tot op de dag van vandaag van toepassing. In deze theorie is de melodie gerangschikt in een groep van maqams die te vergelijken zijn met de toonladders in de westerse muziek. Iedere maqam bestaat uit 24 kwarttonen. Welke maqams het meest gebruikt worden, verschilt van land tot land en van genre tot genre. Op dit moment zijn er ongeveer 40 in gebruik in Egypte. Veel maqams zijn verwant aan elkaar en ze worden ook wel onderverdeeld in zogenoemde ‘families’.

Ook de theorie met betrekking tot  ritmes is gecompliceerd. Ritmische patronen verschillen sterk in lengte en er bestaan meer dan 100 ritmes.

In de oorspronkelijke klassieke muziek, werd gebruikgemaakt van het zogenoemde  takht-ensembles, die meestal bestonden  uit een oud (luit), qanun (geplukte citer),  kamanga (viool), darbuka (vaastrommel) en riqq (tamboerijn).

In de twintigste eeuw voltrokken zich in Egypte grote sociale, culturele, religieuze en economische veranderingen, die verband hielden met de Britse koloniale overheersing.

De klassieke Arabische muziek kwam in aanraking met de klassieke Westerse en Latijns-Amerikaanse muziek. Grote componisten wisten muziek te creëren die aan de ene kant westers beïnvloed was (door het gebruik van grote orkesten met violisten, accordeons, soms een piano en later zelfs een keyboard en melodieën afkomstig uit bijvoorbeeld Oost-Europa en Latijns-Amerika). Maar die aan de andere kant in essentie Arabisch bleef door het gebruik van de Arabische maqamat, gezongen poëzie en improvisaties van zowel zangers als musici.

De licht klassieke muziek uit de twintigste eeuw is onder meer vernieuwend door het gebruik van westerse instrumenten en grote orkesten. Umm Kulthum (1900-1975) was de belangrijkste vertegenwoordigster van dit genre. Enkele mooie voorbeelden van haar muziek zijn ‘Inta Umri’ (Jij bent mijn leven) en al Atlal (De ruïnes)

Overeenkomsten en verschillen
Wat de overeenkomst is tussen deze kunsten en hoe de grenzen ertussen vervagen, wordt nog duidelijker als men allereerst in aanmerking neemt dat zowel koranrecitatie als zang traditioneel gezien geïmproviseerde kunstvormen zijn.

Ten tweede worden zowel koranrecitatie als zang in verschillende sociale en rituele contexten gebruikt, bijvoorbeeld bij religieuze feestdagen, tijdens verlovingsfeesten, bruiloften, begrafenissen en geboortefeesten. Vaak wordt er bij deze gelegenheden zowel koranrecitatie als zang gebruikt.

Het verband tussen beide kunstvormen wordt bovendien nog duidelijker als men in aanmerking neemt dat bij koranrecitatie gebruik wordt gemaakt van dezelfde maqams als in de licht klassieke muziek. Vrijwel alle grote klassieke Arabische zangers begonnen hun religieuze en muzikale training door het leren reciteren van de Koran. Tot op de dag van vandaag volgen studenten zang aan het conservatorium in Caïro ook lessen koranrecitatie om hun uitspraak te verbeteren.

Verder speelt zowel bij koranrecitatie als bij zang het publiek in Egypte een actieve rol. Dit gebeurt door de artiest aanmoedigingen toe te roepen, te applaudisseren, soms een stukje mee te zingen en fooi te geven. Meestal gebeurt dit uit waardering van de kunst van de Koran reciteur of zanger(es) en/of als een manier om met vrijgevigheid en rijkdom te pronken.  Dit is overigens vooral het gebruik in volkse milieus; in de officiële concertzalen en in meer strikte religieuze kringen wordt dit niet op prijs gesteld.

Tot slot maakt veel zang en muziek, of die in de basis nu religieus of seculier is, gebruik van religieuze thema’s en soms zijn dit dezelfde thema’s  als welke in de Koran voorkomen.

Tot slot
Concluderend kan ik vaststellen dat er, in ieder geval in de Egyptische context, een nauwe relatie bestaat tussen koranrecitatie en klassieke zang. Beiden zijn cultuuruitingen die een belangrijke maatschappelijke rol vervullen en al zeer lang bestaan. Enkele voorbeelden die ik eerder noemde, geven bovendien aan dat er in meerdere opzichten duidelijk sprake is van wederzijdse beïnvloeding.

Alhoewel veel geleerden en de meeste moslims een duidelijk onderscheid maken tussen (al dan niet seculiere) zang en koranrecitatie, is dit onderscheid voornamelijk theoretisch van aard en in de praktijk moeilijker te maken.

Een vraag die bij dit onderwerp onvermijdelijk opkomt, is wat iets tot muziek maakt. Die vraag wordt in verschillende culturen, tijdperken en in diverse lagen van de samenlevingen anders beantwoord. Voor de gelovige met een holistisch wereldbeeld, die gelooft dat al het goede en mooie, dus ook muziek, van God komt, zal dit echter niet zo van belang zijn, omdat alle schoonheid en kunst in wezen een reflectie is van de Eeuwige Bron van Schoonheid, Die dit allemaal mogelijk heeft gemaakt.

 


[i] Mirjam Shatanawi. Islam in beeld: Kunst en cultuur van moslims wereldwijd. Uitgeverij SUN, 2009

[ii] Simon Broughton, Mark Ellingham, Jon Lusk (ed) The rough guide to World Music:Africa and the Middle East. Rough Guides Ltd, 2006

[iii] Kristina Nelson: The art of Reciting the Qur’an, Amazon.com, 2001

Rosalinda Wijks is studente Rechtsgeleerdheid aan de UvA. Naast haar studie houdt ze zich bezig met schrijven, Oriëntaalse dans, moslimfeminisme en werkt ze als vrijwilligster bij de MVVN.

Geplaatst in: Verdieping

Tags:

RSSReacties (2)

Geef een reactie | Trackback URL

  1. mounier zegt:

    Selaamalijkoum Rosalina Wijks,

    Ik vind het een mooie heldere verwoording van jouw!

    Ga zo door! :-)

    Mvg,

    M. Oubella

  2. Vanessa zegt:

    Hoi Rosalinda, ik zou graag een vraag aan je stellen, is er een manier om contact met je op te nemen? Gr. Vanessa Vroon-Najem

Geef een reactie

Spelregels:
Voordat reacties worden geplaatst, worden ze getoetst aan de volgende criteria:
  1. Wees kritisch: Reageer inhoudelijk en niet op de persoon en onderbouw je reactie zoveel mogelijk met argumenten. Verwijs waar mogelijk naar concrete feiten en/of voorbeelden.
  2. Wees verfrissend: Geef vooral originele, frisse reacties die een nieuwe of andere kijk op het onderwerp geven. Wees kort (maximaal 400 woorden), krachtig en blijf bij het onderwerp (ontopic).
  3. Wees genuanceerd: Generaliseer niet waar dat niet past. Vermijd zwart-wit voorstellingen en wij-zij denken. Discriminerende, beledigende en (be)dreigende uitingen zijn niet toegestaan.

Current month ye@r day *

  • Advertentie